Phụ danh của người Nga: Ivan Ivanovich nghĩa là gì và dùng thế nào

Ivan Ivanovich nghĩa là "Ivan, con trai của Ivan". Tên đầy đủ của người Nga có ba phần: tên gọi, phụ danh (otchestvo – tên lấy từ tên cha) và họ. Phụ danh của nam thêm đuôi -ovich hoặc -evich, của nữ thêm -ovna hoặc -evna; người Nga dùng cặp "tên + phụ danh" để xưng hô lịch sự, giống như người Việt nói "thưa anh", "thưa cô".

Ba phần trong một cái tên Nga

Lấy ví dụ nhà văn Lev Nikolayevich Tolstoy. "Lev" là tên gọi. "Nikolayevich" là phụ danh, cho biết cha ông tên Nikolai. "Tolstoy" là họ. Trên giấy tờ Nga, ba phần này thường ghi theo thứ tự họ – tên – phụ danh; trong đời sống và trên bìa sách, thứ tự hay dùng là tên – phụ danh – họ.

Chữ "otchestvo" đi từ "otets" (cha). Nó không phải tên đệm theo kiểu tiếng Việt hay tiếng Anh, vì không do cha mẹ chọn: con của ông Nikolai thì phụ danh tự động là Nikolayevich hay Nikolayevna, không có lựa chọn nào khác.

Cách tạo phụ danh

Quy tắc cơ bản khá đơn giản, dù có nhiều ngoại lệ do ngữ âm:

• Tên cha kết thúc bằng phụ âm: thêm -ovich (nam) / -ovna (nữ). Ivan → Ivanovich, Ivanovna. Pyotr → Petrovich, Petrovna.
• Tên cha kết thúc bằng -y, -i hoặc phụ âm mềm: thêm -evich / -evna. Sergei → Sergeyevich, Sergeyevna. Nikolai → Nikolayevich.
• Một số tên có dạng riêng: Ilya → Ilyich, Ilyinichna; Foma → Fomich, Fominichna. Những dạng này người học tiếng Nga phải nhớ từng cái.

Hai anh em ruột vì vậy luôn chung phụ danh, chỉ khác đuôi nam – nữ: Anna Sergeyevna và Dmitry Sergeyevich là con cùng một ông Sergei.

Gọi bằng tên và phụ danh: phép lịch sự kiểu Nga

Đây là phần khiến phụ danh còn sống khoẻ đến ngày nay. Người Nga gọi thầy giáo, bác sĩ, cấp trên, người lớn tuổi bằng tên + phụ danh: "Ivan Petrovich", "Marina Aleksandrovna". Không cần thêm "ông", "bà". Cách gọi này vừa trang trọng vừa ấm, vì nó gọi đích danh người ta mà vẫn giữ khoảng cách tôn trọng.

Ngược lại, gọi một người lớn tuổi chỉ bằng tên trần "Ivan" sẽ bị coi là suồng sã, còn gọi chỉ bằng họ "Ivanov" thì nghe như điểm danh trong quân đội hay lớp học. Ở nông thôn và giữa người thân lâu năm, còn có kiểu gọi bằng phụ danh không: một ông cụ được cả làng gọi là "Petrovich" một cách thân mật.

Tên gọi thân mật

Tên Nga có rất nhiều dạng thân mật, làm người đọc tiểu thuyết Nga dịch hay bối rối: cùng một nhân vật có thể xuất hiện dưới bốn năm cái tên.

Nhân vật chính trong Tội ác và hình phạt của Dostoevsky là Rodion Romanovich Raskolnikov; mẹ và em gái gọi anh là Rodya, người lạ gọi "Rodion Romanovich", cảnh sát gọi bằng họ. Mỗi cách gọi cho biết quan hệ giữa hai người. Người đọc nắm được quy luật này thì đọc văn học Nga dễ hơn hẳn.

Phụ danh từ đâu ra

Gọi người theo tên cha là cách rất cổ, có mặt ở nhiều dân tộc châu Âu. Ở nước Nga thời trung đại, việc dùng phụ danh có đuôi -vich được coi là vinh dự, gắn với tầng lớp trên; người bình dân thường được ghi theo kiểu "Ivan, con của Pyotr" hoặc với dạng ngắn hơn. Các sử gia Nga ghi nhận đuôi -vich dần lan rộng trong thế kỷ 18–19, cho đến khi mọi người đều dùng.

Điều thú vị là chính họ Nga phần lớn cũng sinh ra từ tên cha. Ivanov ban đầu nghĩa là "của Ivan", Petrov là "của Pyotr", Sidorov là "của Sidor". Tức là người Nga dùng tên cha hai lần: một lần đã "đông cứng" thành họ truyền đời từ nhiều thế hệ trước, và một lần mới sinh ra ở mỗi đời trong phụ danh.

Họ Nga cũng có giống đực, giống cái

Không chỉ phụ danh, họ Nga cũng đổi đuôi theo giới tính, vì tiếng Nga là ngôn ngữ có giống. Chồng là Ivanov thì vợ, nếu lấy họ chồng, là Ivanova. Tolstoy thành Tolstaya. Nhà văn nữ Anna Akhmatova (bút danh, tên thật Anna Andreyevna Gorenko) dùng họ dạng nữ ngay trong bút danh.

Khi họ Nga được viết sang ngôn ngữ khác, người ta thường giữ nguyên dạng nữ: vận động viên nữ trên bảng tỉ số quốc tế mang họ Ivanova, Petrova, không phải Ivanov. Đây là điều người Việt xem thể thao hay thắc mắc: vì sao cha con, vợ chồng "khác họ" — thật ra là cùng họ, chỉ khác đuôi.

Phụ danh ở các nước khác

• Ukraina, Belarus cũng dùng phụ danh với đuôi tương tự (-ovych/-ivna ở Ukraina).
• Bulgaria dùng phụ danh ở vị trí giữa, nhưng nhiều người Bulgaria lại lấy tên cha làm họ.
• Kazakhstan, Kyrgyzstan: ngoài kiểu -ovich kế thừa từ thời Liên Xô, một số người chuyển sang dạng bản ngữ với "-uly" (con trai của) và "-qyzy" (con gái của).
• Iceland đi xa hơn: phụ danh không phải phần thêm, mà chính là phần thay cho họ, với đuôi -son và -dóttir.

Trong khi đó, phần lớn tiếng nói châu Âu phương Tây như tiếng Anh, Đan Mạch, Thuỵ Điển đã "đông cứng" phụ danh thành họ từ lâu: Johnson, Andersen, Larsson vốn đều là "con trai của John, Anders, Lars".

Phụ danh trên giấy tờ và khi người nước ngoài sống ở Nga

Hộ chiếu nội địa Nga có ô riêng cho phụ danh. Với người không có truyền thống phụ danh — chẳng hạn người nước ngoài nhập quốc tịch, hay con của cha mẹ nước ngoài — ô này có thể để trống. Trong hộ chiếu quốc tế theo chuẩn ICAO, phụ danh thường được viết chung trong phần "given names" nên hay gây rối khi người Nga làm thủ tục ở nước ngoài.

Người Việt từng học và làm việc ở Nga, Liên Xô cũ thường kể chuyện được thầy cô, đồng nghiệp đặt cho một "phụ danh" để gọi cho tiện: lấy tên cha ghép đuôi -ovich. Đó là cách người Nga đưa một người lạ vào khuôn phép lịch sự của mình.

Góc nhìn hôm nay

Phụ danh là một trong những tập quán đặt tên bền nhất thế giới: qua nhiều thay đổi chính trị lớn, người Nga vẫn gọi nhau bằng tên và phụ danh như từ mấy trăm năm trước. Với người học tiếng Nga, nắm phụ danh là nắm phép lịch sự cơ bản; với người đọc văn học Nga, nó là chìa khoá để không lạc giữa những Rodya, Rodion Romanovich và Raskolnikov.

Muốn đọc thêm, có thể bắt đầu từ truyện ngắn của Gogol Chuyện Ivan Ivanovich cãi nhau với Ivan Nikiforovich (1835), nơi chính cặp tên – phụ danh đã là trò hài hước, rồi đến các bản dịch tiểu thuyết Nga có phần chú thích tên nhân vật.