Theo điều tra dân số Hàn Quốc năm 2015, ba họ Kim, Lee và Park chiếm khoảng 44,6% dân số: Kim chừng 21,5%, Lee chừng 14,7%, Park chừng 8,4%. Nguyên nhân chính là trong nhiều thế kỷ chỉ tầng lớp trên mới có họ; đến cuối thời Joseon và đầu thế kỷ 20, khi thường dân buộc phải có họ để vào sổ hộ tịch, rất nhiều người chọn những họ danh giá sẵn có thay vì đặt ra họ mới.
Những con số từ điều tra dân số
Cơ quan Thống kê Hàn Quốc thu thập họ và "bản quán" của từng người trong các cuộc điều tra dân số lớn. Bản năm 2015 cho bức tranh rất tập trung: năm họ đứng đầu đã gồm hơn một nửa dân số.
| Họ (chữ Latinh hay gặp) | Âm Hán Việt | Tỉ lệ dân số năm 2015 (làm tròn) |
|---|---|---|
| Kim | Kim | khoảng 21,5% |
| Lee (Yi, Rhee) | Lý | khoảng 14,7% |
| Park (Pak, Bak) | Phác | khoảng 8,4% |
| Choi (Choe) | Thôi | khoảng 4,7% |
| Jeong (Jung, Chung) | Trịnh | khoảng 4,3% |
Ở cực bên kia, cuộc điều tra ghi nhận hơn năm nghìn rưỡi họ khác nhau. Con số này nghe lớn, nhưng phần lớn là họ của người nhập quốc tịch, không có chữ Hán tương ứng. Số họ "truyền thống" có chữ Hán chỉ vào khoảng vài trăm. Người Hàn hay đùa: đứng trên núi Namsan ở Seoul ném một hòn đá, thế nào cũng trúng một người họ Kim, Lee hoặc Park.
Để so sánh: ở Việt Nam, họ Nguyễn hay được ước khoảng 38% dân số, nhưng đó là ước tính được trích lại nhiều lần, chưa có tổng điều tra họ tên nào công bố chính thức. Hàn Quốc là một trong số ít nước có con số họ đến từ điều tra dân số.
Bản quán: cùng họ Kim nhưng chưa chắc cùng dòng
Muốn hiểu họ Hàn, phải biết khái niệm bon-gwan (본관, bản quán): nơi phát tích của dòng họ, thường là quê của vị thuỷ tổ. Một người không chỉ là "họ Kim" mà là "Kim ở Gimhae", "Kim ở Gyeongju". Hai người cùng họ Kim nhưng khác bản quán được coi là thuộc hai dòng khác nhau.
- Kim Gimhae là bản quán đông nhất cả nước, hơn bốn triệu người theo điều tra năm 2015. Dòng này nhận thuỷ tổ là vua Suro của nước Geumgwan Gaya, nhân vật mà nguồn gốc gắn với truyền thuyết (sinh ra từ quả trứng vàng).
- Kim Gyeongju nhận gốc từ hoàng tộc Silla.
- Lee Jeonju là dòng của vua Taejo Yi Seong-gye, người lập nhà Joseon năm 1392.
- Park Miryang và các dòng họ Park khác nhận chung tổ là Bak Hyeokgeose, vua đầu tiên của Silla theo truyền thuyết.
Cần phân biệt: các thuỷ tổ kiểu vua Suro hay Bak Hyeokgeose thuộc truyền thuyết lập quốc, được chép trong Samguk sagi (Tam quốc sử ký, thế kỷ 12) và Samguk yusa (Tam quốc di sự, thế kỷ 13). Gia phả các dòng họ nối mình vào những nhân vật này, nhưng mối nối đó là niềm tin của dòng họ hơn là sự thật sử học kiểm chứng được.
Vì sao ba họ lại đông đến vậy
Họ từng là đặc quyền
Họ theo kiểu chữ Hán đến bán đảo Triều Tiên cùng văn hoá Trung Hoa, trước hết trong hoàng tộc và quý tộc thời Tam Quốc. Suốt thời Goryeo (918–1392) và phần lớn thời Joseon (1392–1910), họ gắn với tầng lớp yangban (lưỡng ban – quan lại, quý tộc). Nhiều thường dân và gần như toàn bộ nô bộc không có họ chính thức.
Thường dân "mượn" họ danh giá
Từ thế kỷ 18–19, xã hội Joseon thay đổi: một bộ phận thường dân giàu lên, mua hoặc ghép mình vào gia phả các dòng lớn để có địa vị. Năm 1894, cải cách Gabo bãi bỏ chế độ phân biệt đẳng cấp và nô bộc. Đầu thế kỷ 20, luật đăng ký hộ tịch mới (năm 1909) buộc mọi người phải ghi họ. Những người chưa có họ lúc ấy thường chọn những họ quen thuộc, danh giá, có sẵn: Kim, Lee, Park. Không ai muốn chọn một họ lạ để bị đoán là xuất thân thấp.
Kết quả là một quá trình "dồn cục": vài họ lớn ngày càng lớn, các họ nhỏ ít khi xuất hiện thêm. Đây là cách giải thích được giới nghiên cứu Hàn Quốc chấp nhận rộng rãi, dù tỉ lệ cụ thể bao nhiêu người "nhận họ" theo cách này thì khó đo, vì gia phả thời đó không phải nguồn trung lập.
Một điểm giống Việt Nam
Họ Nguyễn ở Việt Nam đông cũng một phần vì những lần người dân chuyển sang họ của nhà cầm quyền hoặc tránh họ của triều đại vừa mất. Cơ chế ở hai nước khác nhau, nhưng điểm chung là: họ phổ biến thường không phản ánh "một ông tổ đẻ ra nhiều con", mà phản ánh lựa chọn xã hội qua nhiều thế kỷ.
Luật về họ: từ cấm cưới cùng họ đến con mang họ mẹ
Vì bản quán được coi như dòng máu, Hàn Quốc từng có quy định trong Bộ luật Dân sự cấm hai người cùng họ và cùng bản quán kết hôn, dù có thể đã cách nhau hàng chục đời. Với dòng Kim Gimhae hơn bốn triệu người, quy định này chặn rất nhiều cặp đôi.
- 1997: Toà án Hiến pháp Hàn Quốc tuyên quy định cấm cưới cùng họ cùng bản quán là không phù hợp Hiến pháp.
- 2005: Quốc hội sửa Bộ luật Dân sự, thay lệnh cấm theo họ bằng lệnh cấm theo quan hệ họ hàng gần; cùng đợt sửa này bãi bỏ chế độ hộ chủ (hoju) lấy người đàn ông làm chủ hộ.
- 2008: các thay đổi có hiệu lực. Con có thể mang họ mẹ nếu cha mẹ thoả thuận khi đăng ký kết hôn; con riêng có thể đổi sang họ của cha dượng trong những trường hợp được toà cho phép.
Còn một chi tiết người nước ngoài hay ngạc nhiên: phụ nữ Hàn Quốc không đổi họ khi lấy chồng. Bà Kim lấy ông Park vẫn là bà Kim. Điểm này giống Việt Nam, khác hẳn Nhật Bản, nơi luật buộc vợ chồng chung một họ.
Một họ, nhiều cách viết bằng chữ Latinh
Cùng chữ 이 (Lý) nhưng có người viết Lee, có người Yi, Rhee hay I. Cùng chữ 박 (Phác) có Park, Pak, Bak. Hệ phiên âm chính thức Hàn Quốc ban hành năm 2000 viết lần lượt là "I" và "Bak", nhưng gần như không ai dùng cho họ của mình: người ta giữ cách viết gia đình đã quen, cách viết trên hộ chiếu cũ, hoặc cách viết "trông giống tiếng Anh" hơn. Chữ "r" trong Park không được phát âm theo kiểu Hàn; nó có mặt vì người viết muốn nguyên âm đọc dài như trong tiếng Anh.
Hệ quả thực tế: cùng một dòng họ, anh em có thể mang hai cách viết khác nhau trên hộ chiếu. Khi tra cứu tên người Hàn trong tài liệu quốc tế, nên thử vài cách viết.
Họ Lý Hoa Sơn: sợi dây với nhà Lý Việt Nam
Người Việt đến Hàn Quốc hay được nghe kể về dòng Lý Hoa Sơn (Hwasan Lee). Theo gia phả của dòng này và các tài liệu Hàn Quốc được trích dẫn, thuỷ tổ là Lý Long Tường, một hoàng tử nhà Lý rời Đại Việt vào thế kỷ 13, sau khi nhà Trần thay nhà Lý, và định cư ở Goryeo. Ông được ghi là có công chống quân Mông Cổ và được ban đất ở Hwasan (Hoa Sơn), nay thuộc vùng Bắc Triều Tiên.
Câu chuyện này được hai nước nhắc đến nhiều trong giao lưu văn hoá; con cháu dòng họ từng về thăm đền Đô ở Bắc Ninh, nơi thờ các vua Lý. Cần nói rõ là các chi tiết đời Lý Long Tường chủ yếu dựa vào gia phả và tư liệu Hàn Quốc ra đời muộn hơn, sử Việt như Đại Việt sử ký toàn thư không chép rõ về ông. Dòng Lý Hoa Sơn hiện chỉ có vài nghìn người.
Góc nhìn hôm nay
Khi họ trùng nhiều đến vậy, xã hội tự tìm cách phân biệt: người Hàn gọi nhau bằng họ kèm chức danh, nhưng trong giấy tờ và đời sống, tên gọi hai âm tiết mới là thứ làm nên khác biệt. Cha mẹ Hàn Quốc đặt tên rất kỹ, nhiều gia đình vẫn theo "chữ đời" (항렬자, hàng liệt tự) thống nhất trong cùng thế hệ của dòng họ.
Với người đọc Việt, câu chuyện họ Hàn là tấm gương soi lại họ Việt: một vài họ lớn chiếm phần đông dân số, những lần đổi họ theo biến cố lịch sử, và chuyện phụ nữ không đổi họ khi lấy chồng. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc phần về hệ thống bản quán trong các sách lịch sử xã hội Joseon, và xem dữ liệu họ – bản quán trên trang thống kê chính thức của Hàn Quốc (KOSIS).
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Hàn Quốc nhiều người họ Kim như vậy?
Trong nhiều thế kỷ chỉ tầng lớp trên có họ. Khi thường dân buộc phải ghi họ vào sổ hộ tịch cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, nhiều người chọn những họ danh giá sẵn có như Kim, Lee, Park. Kết quả là họ Kim chiếm khoảng 21,5% dân số theo điều tra năm 2015.
Bản quán (bon-gwan) là gì?
Bản quán là nơi phát tích của một dòng họ, thường là quê vị thuỷ tổ, ví dụ Kim Gimhae hay Lee Jeonju. Hai người cùng họ nhưng khác bản quán được coi là thuộc hai dòng khác nhau.
Phụ nữ Hàn Quốc có đổi họ khi lấy chồng không?
Không. Phụ nữ Hàn Quốc giữ nguyên họ của mình sau khi kết hôn. Từ năm 2008, con cái còn có thể mang họ mẹ nếu cha mẹ thoả thuận khi đăng ký kết hôn.
Người Hàn cùng họ có được cưới nhau không?
Được. Lệnh cấm hai người cùng họ, cùng bản quán kết hôn bị Toà án Hiến pháp tuyên không phù hợp năm 1997 và bị bãi bỏ trong lần sửa Bộ luật Dân sự năm 2005. Hiện luật chỉ cấm kết hôn giữa họ hàng gần.
Lee, Yi và Rhee có phải cùng một họ không?
Phần lớn là cùng một họ 이 (Lý), chỉ khác cách viết bằng chữ Latinh. Mỗi gia đình giữ cách viết mình đã quen; hệ phiên âm chính thức viết là "I" nhưng hầu như không ai dùng.
Họ Lý Hoa Sơn ở Hàn Quốc có liên quan gì đến nhà Lý?
Theo gia phả dòng Lý Hoa Sơn, thuỷ tổ là Lý Long Tường, hoàng tử nhà Lý sang Goryeo ở thế kỷ 13. Đây là câu chuyện được cả hai nước nhắc trong giao lưu văn hoá, nhưng chủ yếu dựa vào tư liệu gia phả Hàn Quốc.
