Grey Owl ("Cú Xám") là cái tên mà Archibald Belaney, một người Anh sinh năm 1888 ở Hastings, dùng để sống trong vai một người bản địa Canada. Ông viết sách, làm phim và đi diễn thuyết khắp nước Anh về bảo tồn rừng và loài hải ly, được công chúng thập niên 1930 coi là tiếng nói của người bản địa Bắc Mỹ. Chỉ sau khi ông mất vào tháng 4 năm 1938, báo chí mới công bố rằng Grey Owl không có dòng máu bản địa nào. Ông là một trong những trường hợp giả danh phức tạp nhất: lời nói dối về nguồn gốc gắn liền với một sự nghiệp bảo tồn có thật và có ích.
Cậu bé ở Hastings mơ về rừng Bắc Mỹ
Archibald Stansfeld Belaney sinh ngày 18 tháng 9 năm 1888 ở Hastings, miền nam nước Anh. Cha mẹ không nuôi ông; ông lớn lên với bà nội và hai bà cô. Từ nhỏ, ông mê sách về miền Tây hoang dã và các dân tộc bản địa Bắc Mỹ, nuôi động vật nhỏ trong nhà, chơi trò sống trong rừng.
Năm 1906, khoảng mười bảy tuổi, ông sang Canada. Sau một thời gian ngắn ở Toronto, ông lên vùng hồ Temagami ở bắc Ontario, sống gần cộng đồng người Ojibwe. Ở đó ông học đi xuồng, đặt bẫy thú lấy lông, học tiếng và phong tục. Năm 1910, ông kết hôn với Angele Egwuna, một phụ nữ Ojibwe, có một con gái, nhưng không lâu sau bỏ đi.
Từ người đặt bẫy thú đến người bảo vệ hải ly
Sau một thời gian rời Canada sang châu Âu, ông trở về và tiếp tục nghề đặt bẫy ở bắc Ontario và Quebec. Bước ngoặt đến năm 1925, khi ông gặp Anahareo (tên khai sinh Gertrude Bernard), một phụ nữ trẻ gốc Mohawk và Algonquin. Bà phản đối việc bẫy thú, nhất là khi thấy những con hải ly con mất mẹ.
Hai người nhận nuôi hai con hải ly con, đặt tên McGinnis và McGinty. Từ đó Belaney bỏ nghề đặt bẫy, chuyển sang viết về đời sống hoang dã và kêu gọi bảo vệ hải ly, loài khi ấy bị săn bắt quá mức để lấy lông.
Cũng trong giai đoạn này, ông hoàn thiện danh tính Grey Owl: một người lai, cha là người Scotland, mẹ là người Apache, lớn lên ở miền Tây nước Mỹ. Ông để tóc dài tết bím, nhuộm tóc sẫm hơn, mặc trang phục da hươu, và kể câu chuyện đó trong sách lẫn trên sân khấu.
Vì sao khán giả tin không chút nghi ngờ
Khán giả Anh thập niên 1930 hình dung người bản địa Bắc Mỹ chủ yếu qua tiểu thuyết phiêu lưu và các đoàn biểu diễn miền Tây. Grey Owl khớp đúng hình ảnh ấy: cao, gầy, tóc dài, mặc da hươu, nói chậm rãi về rừng. Ông lại thực sự hiểu rừng phương Bắc, biết đi xuồng, biết đời sống hải ly, nên mỗi câu chuyện đều có chi tiết thật đi kèm. Lời nói dối về nguồn gốc nằm lẫn giữa những hiểu biết có thật, và chính phần thật làm phần giả trở nên khó nghi ngờ.
Sự nghiệp của Grey Owl
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1929 | Bài báo đầu tiên đăng trên tạp chí Country Life ở Anh |
| 1931 | Sách The Men of the Last Frontier; được Cục Vườn quốc gia Canada thuê làm người trông nom thiên nhiên, chuyển tới Vườn quốc gia Riding Mountain rồi Vườn quốc gia Prince Albert |
| 1931–1938 | Sống tại căn nhà gỗ "Beaver Lodge" bên hồ Ajawaan, cùng đàn hải ly, trong đó nổi tiếng nhất là Jelly Roll và Rawhide; các phim ngắn về ông và hải ly được quay ở đây |
| 1934 | Sách Pilgrims of the Wild, kể chuyện ông và Anahareo cứu hải ly |
| 1935 | Sách thiếu nhi Sajo and Her Beaver People |
| 1935–1936 | Chuyến diễn thuyết đầu tiên ở Anh, thu hút đông đảo khán giả |
| 1937–1938 | Chuyến diễn thuyết thứ hai, có buổi nói chuyện trước gia đình hoàng gia Anh |
| 13/4/1938 | Mất ở Prince Albert, Saskatchewan, sau chuyến đi kiệt sức |
Thông điệp của ông khác thường so với thời đó: rừng không phải kho tài nguyên vô tận, động vật hoang dã cần được bảo vệ, và con người phải biết giới hạn. Những ý tưởng này về sau trở thành chủ đạo của phong trào bảo tồn.
Danh tính bị lộ
Ngay sau khi ông mất, tờ North Bay Nugget ở Ontario đăng bài cho biết Grey Owl là Archibald Belaney, người Anh. Theo các tài liệu sau này, tờ báo đã nắm được thông tin từ vài năm trước nhưng giữ lại. Người vợ Ojibwe đầu tiên của ông xác nhận lai lịch. Tin này lan nhanh sang Anh, gây sốc.
Phản ứng đầu tiên rất gay gắt. Nhà xuất bản rút bớt sách, nhiều người thấy mình bị phản bội. Danh tiếng của ông đi xuống trong nhiều năm.
Ai đã biết từ trước
Một số người quanh ông biết hoặc ngờ ngợ: những người Ojibwe ở Temagami từng sống cùng ông, nhiều người ở Bắc Ontario quen ông từ thời còn là "Archie". Họ nhìn ông như một người da trắng sống theo lối bản địa, không phải người bản địa. Danh tính Grey Owl là thứ được tạo ra cho công chúng ở xa, ở các thành phố lớn và ở Anh, nơi khán giả không có cách nào kiểm chứng.
Nhìn lại: kẻ giả danh hay nhà bảo tồn
Cách nhìn về Grey Owl thay đổi theo thời gian, và đến nay vẫn chia làm nhiều luồng:
- Về bảo tồn: nhiều người ghi nhận ông là một trong những tiếng nói sớm và hiệu quả nhất về bảo vệ thiên nhiên ở Canada. Căn nhà ông ở hồ Ajawaan được giữ gìn như di tích.
- Về danh tính: nhiều người bản địa và nhà nghiên cứu chỉ ra rằng ông đã lấy hình ảnh và tiếng nói của người bản địa để làm thương hiệu cá nhân, trong khi chính người bản địa thời đó ít khi được lắng nghe trực tiếp.
- Về đời tư: ông bỏ rơi nhiều người phụ nữ và con cái, nghiện rượu nặng. Những điều này làm phức tạp thêm hình ảnh "người hiền của rừng xanh".
Câu hỏi Grey Owl đặt ra vẫn còn nguyên: một thông điệp đúng có bị hỏng vì người nói nó đã nói dối về mình không? Không có câu trả lời đơn giản, và đó chính là lý do câu chuyện của ông còn được kể.
Góc nhìn hôm nay: đến đâu, đọc gì
- Căn nhà Beaver Lodge bên hồ Ajawaan trong Vườn quốc gia Prince Albert (Saskatchewan) vẫn còn, có đường mòn đi bộ và đường xuồng tới nơi. Mộ của ông nằm gần đó, cạnh mộ Anahareo và con gái họ.
- Hastings, quê ông ở Anh, có tấm biển tưởng niệm tại ngôi nhà ông từng sống.
- Sách của chính ông, nhất là Pilgrims of the Wild, vẫn được in lại. Đọc với hiểu biết về người viết sẽ thấy cả giá trị lẫn lớp vỏ dựng lên.
- Hồi ký của Anahareo, Devil in Deerskins, cho cái nhìn từ phía người phụ nữ gốc bản địa đã thay đổi cuộc đời ông.
- Phim Grey Owl (1999) của đạo diễn Richard Attenborough kể lại đời ông theo lối điện ảnh, có hư cấu.
Câu hỏi thường gặp
Grey Owl là ai?
Grey Owl là tên mà Archibald Belaney, một người Anh sinh năm 1888 ở Hastings, dùng khi sống trong vai một người bản địa Canada. Ông nổi tiếng thập niên 1930 với sách, phim và các chuyến diễn thuyết kêu gọi bảo vệ rừng và loài hải ly.
Danh tính của Grey Owl bị lộ khi nào?
Ngay sau khi ông mất vào ngày 13 tháng 4 năm 1938, tờ North Bay Nugget ở Ontario đăng bài cho biết ông là Archibald Belaney, người Anh, không có dòng máu bản địa.
Grey Owl có đóng góp gì cho bảo tồn?
Ông là một trong những người sớm nhất ở Canada kêu gọi bảo vệ động vật hoang dã, nhất là hải ly, khi loài này bị săn quá mức. Ông làm việc cho các vườn quốc gia Canada và tác phẩm của ông ảnh hưởng tới phong trào bảo tồn sau này.
Anahareo là ai?
Anahareo, tên khai sinh Gertrude Bernard, là người phụ nữ gốc Mohawk và Algonquin, bạn đời của Belaney từ năm 1925. Bà là người thuyết phục ông bỏ nghề bẫy thú và cùng ông nuôi những con hải ly đầu tiên.
Có thể thăm nơi Grey Owl sống không?
Có. Căn nhà Beaver Lodge bên hồ Ajawaan trong Vườn quốc gia Prince Albert ở Saskatchewan, Canada, vẫn được giữ gìn và có đường mòn dẫn tới. Mộ ông nằm gần căn nhà.
