Họ trước tên sau hay tên trước họ sau: cách viết tên người ở các nước

Người Việt, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Hungary viết họ trước, tên sau; phần lớn châu Âu, châu Mỹ, châu Úc viết tên trước, họ sau. Không thứ tự nào "đúng" hơn: mỗi kiểu phản ánh cách một xã hội coi trọng dòng họ hay cá nhân, và trên giấy tờ quốc tế người ta tránh nhầm lẫn bằng cách tách hẳn hai ô "họ" và "tên" thay vì dựa vào thứ tự.

Hai trật tự lớn: họ đứng đầu và tên đứng đầu

Thử đặt cạnh nhau hai cái tên: Nguyễn Văn An và John Michael Smith. Với người Việt, "Nguyễn" là họ, "Văn" là tên đệm, "An" là tên gọi. Với người Anh, "John" là tên gọi, "Michael" là tên đệm (middle name), "Smith" là họ. Hai cái tên có cấu trúc gần giống nhau, chỉ khác chỗ đặt họ: một bên ở đầu, một bên ở cuối.

Trong tiếng Anh, vì thứ tự này mà có hai cụm từ dễ gây rối: first name (tên đứng đầu, tức tên gọi) và last name (tên đứng cuối, tức họ). Hai cụm từ ấy chỉ đúng với trật tự phương Tây. Với một người Việt, "first name" theo nghĩa đen lại là họ, nên các mẫu đơn quốc tế ngày nay thường dùng cách gọi trung tính hơn: family name / surname cho họ và given name cho tên.

Hungary là trường hợp hay được nhắc vì nó nằm giữa châu Âu mà vẫn đặt họ trước. Trong tiếng Hungary, nhà soạn nhạc Liszt được gọi là Liszt Ferenc; khi sang các nước nói tiếng Đức, Anh, tên ông được đảo thành Franz Liszt. Một người, hai cách viết, tuỳ người nghe ở đâu.

Vì sao có nơi đặt họ lên trước

Không có một lời giải thích duy nhất được giới ngôn ngữ học chấp nhận. Cách giải thích hay gặp là ở các xã hội chịu ảnh hưởng Nho giáo, dòng họ được coi là gốc của một con người: người ta là "con cháu họ Trần" trước khi là "anh Minh". Trật tự họ – tên vì thế giống như đi từ chung đến riêng, từ tổ tiên đến bản thân.

Giải thích này hợp với Đông Á nhưng không giải thích được Hungary. Ở đó, có người cho rằng trật tự họ trước đi cùng cấu trúc tiếng Hungary: tính từ và từ bổ nghĩa đứng trước danh từ chính, nên "họ Liszt" đứng trước "Ferenc" giống như "nhà Liszt, cậu Ferenc". Nói cách khác, trật tự tên người thường đi cùng thói quen ngữ pháp của chính ngôn ngữ đó, chứ không chỉ là chuyện tôn ti.

Ở châu Âu phương Tây, họ là thứ đến muộn. Thời trung cổ phần lớn người ta chỉ có một tên gọi; họ hình thành dần từ nghề nghiệp (Smith là thợ rèn, Müller là thợ xay), nơi ở (Hill, Brook), tên cha (Johnson, Peterson) hay một đặc điểm (Brown, Klein). Vì họ sinh ra như một lời ghi chú thêm phía sau tên gọi, nó ở lại vị trí phía sau.

Khi hai trật tự gặp nhau: những nhầm lẫn quen thuộc

Người Việt sống ở nước ngoài gặp nhầm lẫn gần như hằng ngày. Báo chí phương Tây gọi một người Việt là "Mr. Nguyen" theo thói quen gọi bằng họ, trong khi ở Việt Nam ai cũng gọi bằng tên: ông An, chị Lan. Khi có tới vài chục "Mr. Nguyen" trong cùng một công ty, cách gọi bằng họ mất hẳn tác dụng phân biệt.

Ngược lại, người Trung Quốc và Hàn Quốc gọi nhau bằng họ kèm chức danh là bình thường: "giám đốc Kim", "thầy Vương". Vì vậy "Mr. Kim" nghe tự nhiên với người Hàn, còn "Mr. Nguyen" lại hơi lạ tai với người Việt. Chuyện người Việt gọi nhau bằng tên chứ không bằng họ có lý do riêng của nó; điều đáng nhớ ở đây chỉ là: cùng đặt họ trước, nhưng mỗi nước gọi nhau một kiểu.

Một kiểu nhầm khác là đảo hai lần. Nhiều người Việt điền mẫu đơn nước ngoài đã tự đảo tên thành "An Van Nguyen". Người nhận lại tưởng đây là tên viết theo trật tự Việt Nam nên đảo thêm lần nữa, và cuối cùng hồ sơ ghi họ là "An". Các trường đại học, hãng hàng không, ngân hàng quốc tế đều quen với lỗi này.

Viết hoa toàn bộ họ

Để cắt đứt mọi nghi ngờ, nhiều nơi có thói quen viết hoa toàn bộ phần họ: NGUYEN Van An, Jean DUPONT. Thói quen này phổ biến ở Pháp, trong các tổ chức quốc tế, hội nghị khoa học và danh sách vận động viên. Nhìn chữ in hoa là biết đâu là họ, bất kể nó đứng đầu hay đứng cuối.

Nhật Bản đổi cách viết tên trong tiếng Anh

Từ cuối thế kỷ 19, khi tiếp xúc nhiều với phương Tây, người Nhật quen đảo tên mình khi viết bằng chữ Latinh: Natsume Sōseki thành Sōseki Natsume trong sách tiếng Anh. Thói quen ấy kéo dài hơn một thế kỷ.

Năm 2019, chính phủ Nhật quyết định từ ngày 1/1/2020 các văn bản chính thức viết tên người Nhật bằng chữ Latinh sẽ theo đúng trật tự họ trước, tên sau như trong tiếng Nhật. Báo chí quốc tế không bắt buộc phải theo, và đến nay vẫn có nơi viết kiểu cũ, nơi viết kiểu mới. Trung Quốc và Hàn Quốc thì từ lâu đã giữ trật tự họ trước khi viết tên người bằng chữ Latinh, nên ít gặp vấn đề hơn.

Chuyện của Nhật cho thấy trật tự tên không phải bất biến: nó có thể đổi theo quyết định của nhà nước, theo cách báo chí chọn, và theo cách chính người mang tên muốn được gọi.

Giấy tờ quốc tế giải quyết chuyện này ra sao

Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) đặt chuẩn cho hộ chiếu trong tài liệu Doc 9303. Chuẩn này không quan tâm nước bạn đặt họ ở đâu: nó tách tên thành hai phần, primary identifier (phần định danh chính, thường là họ) và secondary identifier (phần còn lại). Ở dòng chữ máy đọc dưới cùng trang thông tin hộ chiếu, hai phần được ngăn bằng hai ký tự "<<", họ luôn đứng trước.

Hộ chiếu Việt Nam vì thế có hai ô riêng: "Họ" và "Chữ đệm và tên", kèm tiếng Anh. Khi mua vé máy bay, đặt phòng hay làm hồ sơ du học, cách an toàn nhất là chép đúng như hai ô đó, không tự đảo, không tự ghép. Chuyện dịch và chuyển tên người sang tiếng Anh trên từng loại giấy tờ có nhiều chi tiết riêng, nằm ngoài phạm vi bài này.

• Ô họ (Surname, Family name, Last name): chỉ điền họ, ví dụ "NGUYEN".
• Ô tên (Given names, First name): điền tên đệm và tên, ví dụ "VAN AN".
• Middle name: nhiều mẫu đơn Mỹ có ô này. Người Việt có thể để tên đệm ở đây, nhưng phải thống nhất trên mọi giấy tờ, vì hệ thống máy tính so khớp từng ký tự.
• Dấu tiếng Việt: chữ máy đọc chỉ dùng chữ Latinh không dấu, nên "Đặng" thành "DANG". Đây là quy ước, không phải lỗi.

Những kiểu tên không xếp được vào hai ô

Hai ô "họ" và "tên" thật ra là một giả định: rằng ai cũng có một họ cố định truyền từ đời trước. Rất nhiều người trên thế giới không như vậy.

• Người Iceland mang phụ danh: con trai của Jón là Jónsson, con gái là Jónsdóttir. Hai anh em ruột có "họ" khác nhau.
• Người Nga có thêm phụ danh ở giữa tên và họ, dùng khi xưng hô trang trọng.
• Người Tây Ban Nha mang hai họ cùng lúc, họ cha và họ mẹ.
• Người Myanmar phần lớn không có họ; cái tên một hai âm tiết là toàn bộ tên.
• Người Ethiopia thường mang tên mình, kèm tên cha rồi tên ông nội, không có họ truyền đời.
• Người Ả Rập theo truyền thống có cả một chuỗi tên nối dòng dõi bằng "ibn" (con trai của) hay "bint" (con gái của).

Với những người này, mẫu đơn có ô "họ" bắt buộc là một rắc rối thật. Có nơi điền lặp tên vào cả hai ô, có nơi ghi chữ viết tắt kiểu "FNU" (first name unknown – không có tên riêng) như cách một số cơ quan Mỹ vẫn dùng. Những trường hợp này cho thấy giấy tờ quốc tế đã được thiết kế quanh trật tự tên của một số nước, rồi mới cố co giãn cho phần còn lại.

Góc nhìn hôm nay: gọi tên người khác cho đúng

Thế giới ngày nay làm việc chung qua thư điện tử, hội nghị trực tuyến, hồ sơ dùng chung. Gọi đúng tên người khác là lịch sự tối thiểu, và cũng là cách tránh lỗi hồ sơ tốn thời gian. Vài thói quen giúp ích:

1. Hỏi lại khi không chắc. "Nên gọi anh là gì cho đúng?" — trong tiếng Anh là câu hỏi bình thường, không ai thấy phật lòng. Nhiều người Đông Á làm việc ở phương Tây còn tự chọn thêm một tên tiếng Anh cho tiện, và họ sẽ nói luôn.
2. Nhìn chữ in hoa. Trong danh sách hội nghị, bài báo khoa học hay danh sách thi đấu, chữ viết hoa toàn bộ gần như luôn là họ.
3. Tự viết tên mình rõ ràng. Trong chữ ký thư điện tử, có thể viết "NGUYEN Van An" hoặc "An Nguyen", nhưng chọn một kiểu và giữ nguyên.
4. Đừng tự đảo tên trên giấy tờ. Hộ chiếu ghi thế nào thì vé máy bay, hồ sơ visa, hồ sơ học tập ghi y thế.

Muốn tìm hiểu thêm, cuốn The Oxford Handbook of Names and Naming (Carole Hough chủ biên, 2016) là sách tổng quan đáng tin về tên người trên thế giới; với tên người Việt, sách Họ và tên người Việt Nam của Lê Trung Hoa là điểm khởi đầu tốt.