Mọi người Nhật đều có họ chỉ từ năm 1875, khi chính quyền Minh Trị ban lệnh buộc thường dân phải mang họ để ghi vào sổ hộ tịch. Trước đó, họ là đặc quyền của quý tộc, võ sĩ và một số người được cho phép. Ngày nay luật Nhật còn một điểm hiếm có trên thế giới: vợ chồng bắt buộc phải dùng chung một họ, và khoảng chín mươi lăm phần trăm cặp đôi chọn họ của người chồng.
Trước năm 1875: ai được có họ
Trong thời Edo (1603–1868), xã hội Nhật chia thành các tầng lớp khá cứng. Quý tộc triều đình và tầng lớp võ sĩ (samurai) có họ (myōji) và được dùng công khai. Thường dân — nông dân, thợ thủ công, thương nhân — về nguyên tắc không được dùng họ trong giấy tờ chính thức, trừ khi được chính quyền ban như một vinh dự.
Điều đó không có nghĩa thường dân hoàn toàn không có họ. Các nghiên cứu về sổ sách làng xã, bia mộ và giấy tờ đền chùa cho thấy nhiều gia đình nông dân vẫn có một tên họ dùng trong nội bộ, chỉ là không được ghi vào văn bản của chính quyền. Hình ảnh quen thuộc "cả làng ngồi nghĩ ra họ trong một buổi chiều" vì thế chỉ đúng một phần.
Hai đạo lệnh thời Minh Trị
Sau năm 1868, chính quyền Minh Trị muốn xây một nhà nước kiểu mới: thu thuế, gọi lính và quản lý dân theo từng người. Muốn vậy phải có sổ hộ tịch (koseki) ghi rõ từng cá nhân, và một cái họ là thứ cần thiết.
- Năm 1870: lệnh Heimin myōji kyoka-rei cho phép thường dân mang họ. Nhiều người không làm, một phần vì nghi ngờ đây là bước để đánh thuế hoặc bắt lính.
- Năm 1875: lệnh Heimin myōji hissu gimurei chuyển từ "được phép" sang "bắt buộc". Ngày ban lệnh, 13 tháng 2, ngày nay được người Nhật gọi là "Ngày họ" (Myōji no hi).
Những gia đình đã có họ dùng nội bộ thì đem ra đăng ký. Những người chưa có thì chọn: theo địa danh, theo cảnh vật quanh nhà, theo nghề, hoặc nhờ trưởng làng, nhà sư đặt giúp. Đó là lý do họ Nhật đầy hình ảnh thiên nhiên.
Họ Nhật đọc lên là thấy phong cảnh
Phần lớn họ Nhật ghép từ hai chữ Hán chỉ địa hình, cây cối, ruộng đồng. Dịch nghĩa từng chữ ra, người đọc có cảm giác đang đi qua một làng quê.
| Họ | Chữ Hán | Nghĩa đen |
|---|---|---|
| Tanaka | 田中 | giữa ruộng lúa |
| Yamamoto | 山本 | chân núi |
| Matsumoto | 松本 | gốc thông |
| Kobayashi | 小林 | khu rừng nhỏ |
| Inoue | 井上 | phía trên giếng nước |
| Ishikawa | 石川 | con sông đá |
| Satō | 佐藤 | chữ "Tá" + chữ "Đằng", gắn với dòng Fujiwara |
Những họ đông nhất hiện nay thường được kể là Satō, Suzuki, Takahashi, Tanaka, sau đó là Watanabe, Itō. Riêng các họ có chữ 藤 (tō, "Đằng") như Satō, Itō, Katō, Saitō được giải thích là liên quan đến dòng quý tộc Fujiwara (Đằng Nguyên) thời xưa — các nhánh hoặc người gắn với nhánh ấy ghép chữ "Đằng" với tên vùng, tên chức quan. Đây là giải thích phổ biến, nhưng không phải ai mang họ Satō cũng là hậu duệ Fujiwara.
Nhật Bản có rất nhiều họ: các ước tính dao động từ khoảng một trăm nghìn đến vài trăm nghìn, tuỳ cách đếm những họ cùng âm khác chữ hay cùng chữ khác âm. Có những họ đọc như câu đố: 小鳥遊 đọc là Takanashi, nghĩa là "nơi chim nhỏ vui chơi" vì "không có chim ưng" (taka nashi). Người Nhật gặp họ lạ trên danh thiếp cũng phải hỏi lại cách đọc.
Luật vợ chồng chung một họ
Điều 750 Bộ luật Dân sự Nhật quy định: khi kết hôn, vợ chồng mang họ của chồng hoặc của vợ, theo thoả thuận lúc đăng ký. Câu chữ trung lập, nhưng thực tế theo số liệu chính phủ Nhật, khoảng 95% cặp đôi chọn họ của chồng.
Một quy định không cũ như người ta tưởng
Nghe thì giống một truyền thống nghìn năm, nhưng quy định này khá mới. Ngay sau khi bắt dân có họ, một chỉ thị năm 1876 còn yêu cầu phụ nữ đã lấy chồng giữ họ nhà mình. Phải đến Bộ luật Dân sự Minh Trị năm 1898, với chế độ "ie" (gia, nhà) lấy người chủ gia đình làm trung tâm, người vợ mới vào nhà chồng và mang họ nhà chồng. Năm 1947, khi Bộ luật Dân sự được sửa lớn, chế độ "ie" bị bỏ, luật sửa thành "họ của chồng hoặc vợ", nhưng thói quen thì vẫn giữ.
Tranh luận ở toà án
Nhiều người Nhật, phần đông là phụ nữ đi làm, muốn được giữ họ riêng sau khi cưới. Họ đã kiện. Toà án Tối cao Nhật xét các vụ kiện này và tuyên Điều 750 không vi hiến vào năm 2015, rồi lặp lại kết luận tương tự năm 2021, đồng thời nói rằng việc có đổi luật hay không là chuyện của Quốc hội. Tính tới 11/2026, tranh luận này vẫn tiếp tục trong xã hội Nhật.
Trong lúc chờ, Nhật cho phép một số cách dùng song song: nhiều nơi làm việc để nhân viên dùng họ cũ (kyūsei), và từ năm 2019 họ cũ có thể ghi kèm trên một số giấy tờ như thẻ cư trú, thẻ mã số cá nhân. Nhưng trong sổ hộ tịch, cặp vợ chồng vẫn chỉ có một họ.
Đây là điểm khác hẳn Việt Nam, Hàn Quốc và Trung Quốc, nơi phụ nữ giữ họ mình khi lấy chồng. Cùng là Đông Á, cùng đặt họ trước tên, nhưng chuyện họ sau hôn nhân ở Nhật lại gần với tập quán châu Âu thế kỷ 19 hơn là với láng giềng.
Năm 2531, mọi người Nhật đều họ Satō?
Năm 2024, giáo sư kinh tế Hiroshi Yoshida ở Đại học Tohoku đưa ra một phép tính gây chú ý: nếu luật chung một họ giữ nguyên và tỉ lệ họ Satō cứ tăng theo tốc độ những năm gần đây, thì khoảng năm 2531 toàn bộ người Nhật sẽ mang họ Satō. Ông nói rõ đây là phép ngoại suy đơn giản để minh hoạ, không phải dự báo.
Lý do của hiện tượng nằm ở cơ chế: khi mỗi cặp vợ chồng chỉ giữ lại một họ, những họ ít người dần biến mất khi gia đình không có con trai hoặc con cái đều lấy họ bên kia. Các họ lớn thì ngày càng lớn. Đây là hiện tượng nhà thống kê gọi là sự tuyệt chủng họ, đã được nghiên cứu từ thế kỷ 19 qua bài toán Galton – Watson về dòng họ quý tộc Anh.
Hoàng gia không có họ
Một ngoại lệ đáng nhớ: Hoàng gia Nhật không có họ. Các thành viên chỉ có tên gọi và tước hiệu. Khi một công chúa kết hôn với thường dân, theo Luật Hoàng thất, cô rời Hoàng gia và mang họ chồng — lần đầu trong đời có một cái họ. Đây là một trong những ví dụ hiếm hoi trên thế giới mà việc không có họ là dấu hiệu của địa vị cao nhất, ngược hẳn với thời Edo khi không có họ là dấu hiệu của thường dân.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện họ Nhật cho thấy hai điều. Thứ nhất, họ có thể sinh ra rất muộn và vì lý do rất thực dụng — một nhà nước cần sổ sách. Thứ hai, quy định tưởng như "truyền thống" có khi chỉ hơn một trăm năm tuổi, và vẫn đang được tranh luận.
Người đọc muốn tìm hiểu thêm có thể xem các tài liệu của Bộ Tư pháp Nhật về hộ tịch (koseki), các nghiên cứu về họ Nhật của nhà nghiên cứu họ tên Morioka Hiroshi, hoặc ghé các bảo tàng địa phương ở Nhật, nơi thường trưng bày sổ sách làng xã thời Edo và Minh Trị. Khi gặp người Nhật, hỏi cách đọc họ của họ là lịch sự, không phải bất lịch sự.
Câu hỏi thường gặp
Người Nhật có họ từ khi nào?
Tầng lớp quý tộc và võ sĩ có họ từ lâu, nhưng mọi người dân Nhật chỉ bắt buộc phải có họ từ năm 1875, theo lệnh của chính quyền Minh Trị. Trước đó, năm 1870 thường dân mới được phép dùng họ.
Vì sao vợ chồng Nhật phải cùng một họ?
Điều 750 Bộ luật Dân sự Nhật quy định vợ chồng mang họ của chồng hoặc của vợ khi kết hôn. Quy định này bắt nguồn từ Bộ luật Dân sự Minh Trị năm 1898; Toà án Tối cao Nhật đã tuyên nó không vi hiến vào năm 2015 và 2021.
Phụ nữ Nhật có được giữ họ khi lấy chồng không?
Luật cho phép cặp đôi chọn họ của vợ, nhưng chỉ được giữ một họ chung. Khoảng 95% cặp đôi chọn họ chồng. Nhiều nơi làm việc cho dùng họ cũ, và họ cũ có thể ghi kèm trên một số giấy tờ.
Họ phổ biến nhất ở Nhật là gì?
Các họ thường được kể là đông nhất gồm Satō, Suzuki, Takahashi và Tanaka. Thứ tự cụ thể có thể khác nhau tuỳ nguồn và năm thống kê.
Hoàng gia Nhật có họ không?
Không. Các thành viên Hoàng gia Nhật chỉ có tên gọi và tước hiệu. Công chúa kết hôn với thường dân thì rời Hoàng gia và mang họ chồng.
