Bách gia tính là bài vần liệt kê họ người Trung Quốc, soạn đầu thời Bắc Tống (thế kỷ 10), bản phổ biến có 504 họ, mở đầu bằng câu "Triệu Tiền Tôn Lý". Dù tên là "trăm họ", Trung Quốc ngày nay có hàng nghìn họ đang dùng, và theo số liệu hộ tịch được Bộ Công an Trung Quốc công bố, Vương và Lý là hai họ đông nhất, mỗi họ khoảng một trăm triệu người.
Bách gia tính là sách gì
Đây không phải sách sử hay sách phả hệ, mà là một bài học vỡ lòng. Các họ được xếp thành câu bốn chữ có vần để trẻ con dễ học thuộc, giống như cách Tam tự kinh và Thiên tự văn dạy chữ. Ba cuốn này thường được gọi gộp là "Tam Bách Thiên" (Tam tự kinh – Bách gia tính – Thiên tự văn), bộ sách nhập môn quen thuộc của trẻ em học chữ Hán suốt nhiều thế kỷ.
Tác giả không được ghi lại. Truyền thống cho rằng người soạn sống ở vùng nước Ngô Việt (quanh Hàng Châu ngày nay) đầu thời Tống. Bản lưu hành rộng nhất gồm 504 họ: 444 họ đơn (một chữ) và 60 họ kép (hai chữ). Về sau có những bản bổ sung lên hơn 500 họ, nên con số trong các tài liệu có thể chênh nhau.
Vì sao mở đầu bằng "Triệu Tiền Tôn Lý"
Câu đầu tiên của sách là "Triệu Tiền Tôn Lý, Chu Ngô Trịnh Vương". Thứ tự này không theo số người đông ít mà theo địa vị chính trị lúc soạn sách. Cách giải thích lâu đời và được dẫn nhiều nhất như sau:
| Họ | Vì sao đứng ở vị trí đó |
|---|---|
| Triệu (赵) | Họ của hoàng đế nhà Tống — triều đại đương thời nên đứng đầu |
| Tiền (钱) | Họ của các vua nước Ngô Việt, vùng người soạn sách sinh sống |
| Tôn (孙) | Họ của chính phi vua Ngô Việt cuối cùng |
| Lý (李) | Họ của các vua Nam Đường, một nước lớn ở phía nam thời đó |
Nhờ bốn chữ đầu này mà giới nghiên cứu xác định sách ra đời đầu thời Bắc Tống, khi nước Ngô Việt còn có ảnh hưởng. Đây cũng là một ví dụ thú vị: một bài học vỡ lòng mang dấu vết chính trị của thời nó ra đời.
Họ đông nhất Trung Quốc ngày nay
Bộ Công an Trung Quốc, cơ quan quản lý hộ tịch, công bố định kỳ danh sách họ phổ biến dựa trên dữ liệu đăng ký. Các năm gần đây, năm họ đứng đầu khá ổn định:
- Vương (王, Wang)
- Lý (李, Li)
- Trương (张, Zhang)
- Lưu (刘, Liu)
- Trần (陈, Chen)
Hai họ đầu, mỗi họ có khoảng trên dưới một trăm triệu người — đông hơn dân số của phần lớn quốc gia trên thế giới. Thứ hạng giữa Vương và Lý có lúc đổi chỗ tuỳ năm và cách thống kê. Khoảng một trăm họ đầu bảng chiếm phần lớn dân số, thường được nêu vào khoảng 85%.
Vì sao Vương và Lý đông
- Vương nghĩa là "vua". Nhiều nhánh hậu duệ của các nước chư hầu thời cổ, sau khi mất nước, lấy chữ Vương làm họ để nhớ gốc vương tộc. Nhiều nguồn khác nhau cùng đổ về một chữ.
- Lý là họ của hoàng tộc nhà Đường (618–907). Nhà Đường hay ban họ Lý cho công thần và thủ lĩnh các dân tộc quy phục — gọi là "ban quốc tính". Hàng loạt dòng họ khác thành họ Lý theo cách đó.
Cả hai trường hợp đều cho thấy một quy luật đã gặp ở Việt Nam và Hàn Quốc: họ đông không nhất thiết vì một tổ tiên đông con, mà vì nhiều nguồn khác nhau cùng chọn, hoặc bị buộc chọn, một cái họ có uy thế.
Tính và thị: hai thứ từng khác nhau
Ngày nay "họ" trong tiếng Trung là tính (姓). Nhưng trước thời Tần, người Trung Hoa phân biệt hai khái niệm:
- Tính chỉ dòng tộc gốc, rất cổ, dùng để xác định ai không được lấy ai (luật "đồng tính bất hôn" – cùng tính không cưới nhau).
- Thị (氏) chỉ nhánh của dòng tộc, đặt theo đất phong, chức quan, nơi ở. Quý tộc dùng thị để phân biệt địa vị và nhánh.
Sử gia Tư Mã Thiên viết Sử ký vào thời Hán, khi ranh giới tính – thị đã nhoà, và ông dùng hai từ khá lẫn lộn. Từ thời Hán trở đi, tính và thị gộp làm một, thành "họ" như ngày nay.
Một chi tiết hay được nhắc: nhiều tính cổ nhất có bộ "nữ" (女) — Cơ (姬, họ nhà Chu), Khương (姜), Diêu (姚), Doanh (嬴, họ nhà Tần). Có học giả cho đây là dấu vết thời họ được tính theo dòng mẹ. Giả thuyết này hấp dẫn nhưng còn tranh cãi, chưa phải kết luận của giới sử học.
Chữ "bách tính" cũng có câu chuyện riêng. Thời cổ, "bách tính" (trăm họ) chỉ giới quý tộc — những người có họ. Về sau, khi ai cũng có họ, "bách tính" mới mang nghĩa dân chúng, nghĩa mà tiếng Việt vẫn dùng.
Họ kép: Âu Dương, Tư Mã, Gia Cát
Sáu mươi họ kép trong Bách gia tính nhiều cái quen với người Việt qua sách sử và truyện: Tư Mã (Tư Mã Thiên, Tư Mã Ý), Gia Cát (Gia Cát Lượng), Âu Dương (Âu Dương Tu), Thượng Quan, Hạ Hầu, Mộ Dung. Nhiều họ kép bắt nguồn từ chức quan: Tư Mã là chức coi việc binh, Tư Đồ là chức coi việc dân.
Một số họ kép gốc từ các dân tộc phương Bắc. Năm 496, vua Hiếu Văn Đế nhà Bắc Nguỵ (người Tiên Ti) ra lệnh đổi họ Tiên Ti sang họ Hán một chữ; chính hoàng tộc đổi từ Thác Bạt sang Nguyên. Hàng loạt họ kép biến thành họ đơn chỉ trong một đời người — một vụ đổi họ hàng loạt theo lệnh nhà nước, khá giống những lần đổi họ theo triều đại ở Việt Nam.
Họ Trung Quốc và họ Việt Nam
Phần lớn họ người Việt có chữ Hán tương ứng và trùng với họ trong Bách gia tính: Trần, Lê, Phạm, Hoàng, Phan, Vũ, Đặng, Đỗ, Ngô, Dương, Lý. Nhưng cùng chữ không có nghĩa là cùng dòng máu. Họ Việt hình thành trong lịch sử riêng: có dòng gốc người Hoa sang định cư, có dòng người Việt dùng chữ Hán để ghi họ, có dòng đổi họ theo lệnh triều đình hay kiêng huý.
Thứ tự phổ biến cũng khác hẳn. Họ Nguyễn đông nhất ở Việt Nam (ước khoảng 38%, chưa có tổng điều tra chính thức), trong khi ở Trung Quốc họ Nguyễn (阮, Ruan) khá hiếm. Ngược lại, Vương và Trương — hai họ cực đông ở Trung Quốc — không nằm trong nhóm đông nhất ở Việt Nam.
Họ trong luật và đời sống Trung Quốc hiện nay
Bộ luật Dân sự Trung Quốc (có hiệu lực từ năm 2021) cho phép con mang họ cha hoặc họ mẹ, và trong một số trường hợp đặc biệt được mang họ khác. Phụ nữ không đổi họ khi lấy chồng. Ở Hồng Kông và Đài Loan, một số phụ nữ thế hệ trước từng ghép họ chồng vào trước họ mình trong một số giấy tờ, nhưng tập quán này đã thưa dần.
Một vấn đề rất "thời số hoá": những họ và tên dùng chữ Hán hiếm, không có trong bảng mã máy tính, từng gây khó khi làm giấy tờ, mua vé tàu, mở tài khoản ngân hàng. Các bảng mã chữ Hán được mở rộng dần, nhưng câu chuyện cho thấy một cái họ cổ có thể vướng vào công nghệ hiện đại.
Góc nhìn hôm nay
Bách gia tính vẫn được in, được đọc trong các lớp học chữ Hán, và là một cửa sổ nhỏ nhìn vào lịch sử Trung Hoa: chỉ bốn chữ đầu đã kể được chuyện chính trị thế kỷ 10. Người Việt học Hán Nôm có thể dùng nó để làm quen mặt chữ của các họ phổ biến, rồi so với họ người Việt.
Muốn đi sâu hơn, có thể đọc phần về tính và thị trong các sách lịch sử văn hoá Trung Hoa cổ, hoặc các nghiên cứu về họ của nhà di truyền học và nhân khẩu học Viên Nghĩa Đạt (Yuan Yida). Với họ người Việt, sách Họ và tên người Việt Nam của Lê Trung Hoa giúp thấy chỗ giống và chỗ khác.
Câu hỏi thường gặp
Bách gia tính có bao nhiêu họ?
Bản lưu hành phổ biến của Bách gia tính có 504 họ, gồm 444 họ đơn và 60 họ kép. Một số bản bổ sung về sau có nhiều hơn, nên các nguồn ghi con số khác nhau đôi chút.
Vì sao Bách gia tính bắt đầu bằng họ Triệu?
Sách soạn đầu thời Bắc Tống, mà Triệu là họ của hoàng đế nhà Tống nên được xếp đầu. Ba họ tiếp theo, Tiền, Tôn, Lý, cũng gắn với các dòng vua chúa và hậu phi đương thời.
Họ nào đông nhất Trung Quốc?
Theo số liệu hộ tịch Bộ Công an Trung Quốc công bố, Vương và Lý là hai họ đông nhất, mỗi họ khoảng trên dưới một trăm triệu người, tiếp theo là Trương, Lưu và Trần.
Tính và thị khác nhau thế nào?
Trước thời Tần, tính chỉ dòng tộc gốc và dùng để quy định hôn nhân, còn thị chỉ nhánh của dòng tộc, đặt theo đất phong hay chức quan. Từ thời Hán, hai khái niệm gộp lại thành "họ" như ngày nay.
Người Việt họ Trần có cùng gốc với người Trung Quốc họ Trần không?
Không nhất thiết. Cùng chữ Hán không có nghĩa là cùng dòng máu; họ người Việt hình thành qua lịch sử riêng, có dòng gốc Hoa, có dòng người Việt dùng chữ Hán ghi họ, có dòng đổi họ theo biến cố.
