Fernando Pessoa (1888–1935), nhà thơ lớn nhất Bồ Đào Nha thế kỷ 20, không chỉ dùng bút danh mà còn tạo ra "dị danh" (heteronym): những nhà thơ hư cấu có tiểu sử, ngày sinh, nghề nghiệp, quan điểm và phong cách thơ riêng. Ba dị danh chính là Alberto Caeiro, Ricardo Reis và Álvaro de Campos. Số "tác giả" Pessoa tạo ra tuỳ cách đếm: một nhà nghiên cứu liệt kê 72 cái tên năm 1990, một tuyển tập năm 2013 đếm tới 136.
Bút danh và dị danh khác nhau thế nào
Chính Pessoa đã phân biệt. Trong một bản thư mục tự giới thiệu đăng trên tạp chí Presença năm 1928, ông viết đại ý: tác phẩm ký bút danh là của tác giả, chỉ khác cái tên; còn tác phẩm của dị danh là của một tác giả ngoài con người mình, một cá tính trọn vẹn do ông dựng nên, viết những gì người đó sẽ viết.
| Bút danh | Dị danh | |
|---|---|---|
| Tên | Khác tên thật | Khác tên thật |
| Tiểu sử | Không cần | Có: ngày sinh, quê, nghề, có khi cả ngày mất |
| Quan điểm, triết lý | Của chính tác giả | Của nhân vật, có thể trái ngược tác giả |
| Phong cách | Giữ nguyên | Riêng cho từng dị danh |
| Quan hệ với nhau | Không có | Các dị danh đọc, phê bình, tranh luận với nhau |
Thơ ký tên thật của ông được giới nghiên cứu gọi là thơ của "Pessoa chính mình" (ortónimo), như một thành viên nữa trong đoàn. Chữ pessoa trong tiếng Bồ Đào Nha nghĩa là "con người", có gốc từ tiếng Latinh persona — chiếc mặt nạ của diễn viên sân khấu cổ. Một sự trùng hợp mà các nhà phê bình không bao giờ bỏ qua.
Ba dị danh lớn
Alberto Caeiro: người thầy chăn cừu
Theo tiểu sử Pessoa dựng cho ông, Caeiro sinh năm 1889 ở Lisbon nhưng sống gần như cả đời ở nông thôn, học hành ít, mất năm 1915 vì bệnh lao. Thơ ông giản dị, nhìn sự vật như chúng hiện ra, chối bỏ siêu hình học: một bông hoa chỉ là bông hoa, không cần ý nghĩa nào phía sau. Tập chính là O Guardador de Rebanhos (Người chăn đàn). Các dị danh khác — và cả Pessoa — gọi Caeiro là "người thầy".
Ricardo Reis: thầy thuốc cổ điển
Sinh năm 1887 ở Porto, học ở trường dòng, làm bác sĩ, theo phái quân chủ, rời Bồ Đào Nha sang Brazil năm 1919. Reis viết những bài tụng ca theo khuôn mẫu Horace của La Mã cổ, câu chữ chặt, giọng khắc kỷ: chấp nhận số phận, tận hưởng điều nhỏ, đừng ràng buộc mình vào gì.
Álvaro de Campos: kỹ sư hàng hải ồn ào
Sinh năm 1890 ở Tavira, miền nam Bồ Đào Nha, học kỹ thuật hàng hải ở Glasgow (Scotland), đi nhiều, sống ở Lisbon. Thơ ông bùng nổ, câu dài, say mê máy móc và tốc độ trong Ode Marítima (Tụng ca biển), rồi về sau trở nên chua chát, mỏi mệt như trong Tabacaria (Tiệm thuốc lá, 1928) — một trong những bài thơ được đọc nhiều nhất của tiếng Bồ Đào Nha.
Bernardo Soares: gần như chính Pessoa
Pessoa gọi Soares là "bán dị danh" (semi-heteronym) vì nhân vật này rất giống ông, chỉ thiếu đi lý trí và cảm xúc ở vài chỗ. Soares là một nhân viên kế toán phụ ở phố buôn Lisbon, tác giả của Livro do Desassossego (Sách của bất an) — tập ghi chép rời rạc chỉ được in thành sách năm 1982, gần nửa thế kỷ sau khi Pessoa mất.
"Ngày khải hoàn" 8/3/1914: chuyện kể và bản thảo
Ngày 13/1/1935, mười tháng trước khi mất, Pessoa viết một bức thư dài cho nhà phê bình trẻ Adolfo Casais Monteiro để giải thích nguồn gốc các dị danh. Ông kể từ năm sáu tuổi đã tưởng tượng ra những người bạn hư cấu, và rằng ngày 8/3/1914, ông đứng bên một chiếc tủ cao, viết liền hơn ba mươi bài thơ của Người chăn đàn trong một cơn xuất thần — ông gọi đó là "ngày khải hoàn" của đời mình, ngày Alberto Caeiro "ra đời" trong ông.
Đây là một trong những đoạn tự thuật nổi tiếng nhất của văn học hiện đại. Nhưng các nhà nghiên cứu bản thảo đã chỉ ra rằng các bài thơ ấy có nhiều lần sửa, được viết qua nhiều thời điểm khác nhau. Câu chuyện "một ngày" có phần được tô vẽ — điều cũng không lạ ở một nhà thơ từng viết trong bài Autopsicografia (Tự phân tích, 1931) câu nổi tiếng: "O poeta é um fingidor" — nhà thơ là kẻ giả vờ.
Bao nhiêu dị danh? Tuỳ cách đếm
Ngoài ba dị danh lớn và Soares, Pessoa còn để lại vô số tên khác: những nhà thơ viết tiếng Anh như Alexander Search, những nhà phê bình, triết gia, nhà chiêm tinh, cả một "nam tước" và một thám tử. Có tên có cả tiểu sử và hàng trăm trang, có tên chỉ là một chữ ký trên mảnh giấy.
- Năm 1990, nhà nghiên cứu Teresa Rita Lopes đếm được 72 cái tên.
- Năm 2013, hai nhà nghiên cứu Jerónimo Pizarro và Patricio Ferrari làm tuyển tập Eu Sou uma Antologia (đại ý: "Ta là một tuyển tập") với 136 tác giả hư cấu.
Khoảng cách giữa hai con số không có nghĩa là ai đếm sai: câu hỏi "thế nào thì được tính là một dị danh" vẫn còn được tranh luận. Vì thế đề tài thường nói "hơn bảy mươi", còn các công trình mới hay nói "hơn một trăm".
Chiếc rương hơn hai mươi lăm nghìn tờ
Khi còn sống, Pessoa in rất ít. Cuốn sách tiếng Bồ Đào Nha duy nhất ông in dưới tên mình là tập thơ Mensagem (Thông điệp, 1934). Phần lớn tác phẩm của ông và các dị danh nằm trong một chiếc rương gỗ để ở căn hộ ông thuê tại khu Campo de Ourique, Lisbon: hơn hai mươi lăm nghìn tờ bản thảo, ghi chú, danh sách, viết tay, đánh máy, bằng ba thứ tiếng.
Chiếc rương nay thuộc Thư viện Quốc gia Bồ Đào Nha, và việc biên tập nó vẫn chưa xong sau gần một thế kỷ. Mỗi lần các nhà nghiên cứu sắp xếp lại, có thể xuất hiện thêm một "tác giả" mới, hoặc một bài thơ đổi chủ từ dị danh này sang dị danh khác. Pessoa vì thế là trường hợp hiếm có: một nhà thơ mà danh sách các tác giả trong con người ông vẫn còn đang được viết tiếp.
Vì sao Pessoa làm vậy
Không có câu trả lời duy nhất. Pessoa tự mô tả mình như một "nhà viết kịch" chỉ viết những vở kịch không có sân khấu, nhân vật là các dị danh. Các nhà phê bình đưa ra nhiều cách hiểu, có thể cùng đúng một phần:
- Thử nghiệm nghệ thuật: mỗi dị danh là một trường phái thơ được đẩy tới tận cùng, giống một cuộc tranh luận văn chương diễn ra trong một người.
- Câu hỏi triết học: nếu một người có thể viết như nhiều người, thì "cái tôi" là gì, có thống nhất không?
- Tính cách riêng: Pessoa sống kín đáo, cô độc; các dị danh là những người bạn, những cuộc đời ông không sống.
Cần tránh suy diễn Pessoa có "bệnh" gì từ chuyện này. Các nhà nghiên cứu nghiêm túc coi dị danh là một dự án văn chương có chủ ý, được ông lên kế hoạch, ghi chép, chỉnh sửa trong nhiều năm.
Góc nhìn hôm nay
Với người quan tâm tới câu hỏi "danh tính là gì", Pessoa là một ca kinh điển: một con người, nhiều tác giả, mỗi tác giả có đời sống riêng trên trang giấy. Tiểu thuyết Năm Ricardo Reis mất (1984) của José Saramago còn cho một dị danh "sống tiếp" sau khi Pessoa qua đời — danh tính hư cấu sống lâu hơn người tạo ra nó.
Ở Lisbon, Nhà Fernando Pessoa (Casa Fernando Pessoa) đặt tại căn hộ ông sống mười lăm năm cuối đời là bảo tàng và trung tâm thơ; trước quán cà phê A Brasileira ở khu Chiado có tượng đồng ông ngồi bên bàn. Với người đọc tiếng Việt, cách tốt nhất là tìm các bản dịch thơ Pessoa và đọc song song bài của Caeiro, Reis và Campos để tự nghe ba giọng khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Dị danh (heteronym) là gì?
Dị danh là một tác giả hư cấu có tên, tiểu sử, quan điểm và phong cách riêng do nhà văn tạo ra. Khác bút danh, vốn chỉ là cái tên khác của chính tác giả, dị danh viết như một con người khác. Khái niệm gắn liền với Fernando Pessoa.
Fernando Pessoa có bao nhiêu dị danh?
Tuỳ cách đếm. Teresa Rita Lopes liệt kê 72 cái tên năm 1990, tuyển tập của Jerónimo Pizarro và Patricio Ferrari năm 2013 đếm 136 tác giả hư cấu. Ba dị danh chính là Alberto Caeiro, Ricardo Reis và Álvaro de Campos.
Alberto Caeiro là ai?
Alberto Caeiro là dị danh được Pessoa coi là "người thầy", một nhà thơ thôn quê hư cấu sinh năm 1889, mất năm 1915, tác giả tập Người chăn đàn với lối nhìn sự vật giản dị, chối bỏ siêu hình học.
Sách của bất an do ai viết?
Livro do Desassossego (Sách của bất an) được Pessoa gán cho Bernardo Soares, một nhân viên kế toán phụ ở Lisbon mà ông gọi là "bán dị danh" vì rất giống chính mình. Sách chỉ được in lần đầu năm 1982.
Khi còn sống Pessoa in những gì?
Rất ít. Cuốn sách tiếng Bồ Đào Nha duy nhất ông in dưới tên mình là tập thơ Mensagem năm 1934. Phần lớn tác phẩm nằm trong chiếc rương hơn hai mươi lăm nghìn tờ, nay thuộc Thư viện Quốc gia Bồ Đào Nha.
