Phần lớn người Iceland không có họ truyền đời. Thay vào đó, họ mang tên cha (đôi khi tên mẹ) kèm đuôi -son (con trai) hoặc -dóttir (con gái): con của ông Jón là Jónsson hoặc Jónsdóttir. Vì vậy trong một gia đình Iceland, cha, mẹ, con trai, con gái có thể mang bốn "họ" khác nhau, và người ta gọi nhau, tra danh bạ, thậm chí gọi tổng thống bằng tên riêng.
Một gia đình, bốn "họ" khác nhau
Thử hình dung một gia đình ở Reykjavík. Người cha tên Jón Einarsson (Jón, con trai ông Einar). Người mẹ tên Guðrún Ólafsdóttir (Guðrún, con gái ông Ólafur). Họ có hai con: con trai Stefán và con gái Sigríður.
| Thành viên | Tên đầy đủ | Phần sau nghĩa là |
|---|---|---|
| Cha | Jón Einarsson | con trai của Einar |
| Mẹ | Guðrún Ólafsdóttir | con gái của Ólafur |
| Con trai | Stefán Jónsson | con trai của Jón |
| Con gái | Sigríður Jónsdóttir | con gái của Jón |
Khi lấy chồng, Guðrún không đổi tên: cô vẫn là "con gái của Ólafur", vì điều đó không thay đổi theo hôn nhân. Đến đời cháu, phần sau tên lại đổi: con của Stefán sẽ là Stefánsson hoặc Stefánsdóttir. Mỗi thế hệ, "họ" sinh mới một lần.
Về ngữ pháp, tên cha được chia ở cách sở hữu trước khi ghép đuôi. Vì thế Ólafur thành Ólafs-, Einar thành Einars-, Helgi thành Helga-. Người nước ngoài thường ngạc nhiên vì phần trước đuôi không giống hẳn tên cha.
Tên theo mẹ cũng được
Luật Iceland cho phép dùng tên mẹ thay tên cha, gọi là mẫu danh: con của bà Helga có thể là Helguson hoặc Helgudóttir. Cách này xưa nay ít gặp, thường dùng khi người cha không có mặt trong đời đứa trẻ; những thập niên gần đây có nhiều gia đình chọn mẫu danh như một lựa chọn bình thường, hoặc dùng cả hai: tên cha và tên mẹ nối nhau.
Điều này cho thấy hệ thống Iceland không gắn với "dòng họ" theo nghĩa phương Đông. Tên chỉ trả lời câu hỏi: người này là con của ai. Nó không nói gì về ông bà, tổ tiên xa hơn.
Tập quán từ thời Bắc Âu cổ
Cách đặt tên này không phải đặc sản do Iceland nghĩ ra. Khắp vùng Bắc Âu thời Viking và trung đại, người ta gọi nhau theo tên cha. Các saga Iceland, những bộ truyện văn xuôi chép lại từ thế kỷ 13, đầy những cái tên như Leifr Eiríksson — Leif con trai Erik (Erik Đỏ). Người Anh quen gọi ông là Leif Erikson, nhà thám hiểm Bắc Âu được cho là đến Bắc Mỹ khoảng năm 1000.
Điểm khác là các nước láng giềng dần "đông cứng" phụ danh thành họ cố định. Đan Mạch, Thuỵ Điển, Na Uy lần lượt có quy định buộc người dân mang họ cố định trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Thế là Andersen, Hansen, Johansson, Larsson thành họ truyền đời — dù nghĩa gốc vẫn là "con trai của Anders, Hans, Johan, Lars". Iceland, một đảo nhỏ ít chịu sức ép hành chính kiểu đó, giữ lại lối cũ.
Luật tên của Iceland
Hạn chế họ cố định
Iceland có một số ít gia đình mang họ cố định, phần lớn có từ trước đầu thế kỷ 20 hoặc theo dòng người nước ngoài. Luật về tên người năm 1925 không cho lập thêm họ mới; các luật sau giữ tinh thần ấy. Người có họ gia đình hợp lệ được giữ, nhưng một người Iceland bình thường không thể tự đặt cho mình một cái họ mới.
Ví dụ nổi tiếng là nhà văn Halldór Laxness, giải Nobel Văn học năm 1955. Ông sinh ra với tên Halldór Guðjónsson (con trai ông Guðjón) và từ những năm 1920 dùng tên Laxness, lấy theo tên trang trại Laxnes nơi ông lớn lên. Đó là cái họ ông tự chọn, gắn với một nơi chốn, chứ không phải họ truyền từ cha.
Uỷ ban Tên người
Iceland có Mannanafnanefnd — Uỷ ban Tên người, lập năm 1991 — giữ một danh sách tên gọi được chấp thuận. Cha mẹ muốn đặt tên ngoài danh sách phải xin. Tiêu chí chính: tên phải phù hợp ngữ pháp tiếng Iceland (chia được theo các cách), viết được bằng bảng chữ cái Iceland, và không gây bất lợi cho đứa trẻ. Mỗi năm uỷ ban duyệt thêm một số tên mới và bác một số tên khác; danh sách tên được chấp nhận vì thế dài thêm dần.
Vụ được nhắc nhiều là trường hợp tên Blær. Một cô gái được mẹ đặt tên này, nhưng uỷ ban cho rằng Blær là tên nam theo ngữ pháp, nên trên giấy tờ cô chỉ được ghi "Stúlka" (bé gái). Năm 2013, toà án Reykjavík phán cô được dùng tên Blær. Vụ việc làm dấy lên tranh luận ở Iceland về việc nhà nước nên can thiệp vào tên người đến đâu; những năm sau, luật tên được nới bớt.
Một quy định cũ khác: cho đến giữa thập niên 1990, người nước ngoài nhập quốc tịch Iceland phải lấy một tên gọi kiểu Iceland. Quy định này đã được bỏ.
Sống với hệ thống không có họ
- Danh bạ xếp theo tên gọi. Danh bạ điện thoại Iceland xưa nay xếp theo tên riêng, kèm nghề nghiệp để phân biệt những người trùng tên.
- Gọi bằng tên, kể cả người quyền cao. Người Iceland gọi nhau bằng tên riêng, kể cả với giáo sư hay nguyên thủ. Bà Vigdís Finnbogadóttir, nữ tổng thống đầu tiên trên thế giới đắc cử qua bầu cử dân chủ (1980), được người dân gọi đơn giản là Vigdís.
- Ra nước ngoài cần giấy tờ. Một bà mẹ Iceland đi cùng con mang "họ" khác hẳn mình có thể bị hỏi ở cửa khẩu nước ngoài. Nhiều gia đình mang theo giấy khai sinh của con khi đi xa.
- Nghệ sĩ ra quốc tế. Ca sĩ Björk Guðmundsdóttir được thế giới gọi bằng tên Björk, đúng như cách người Iceland gọi nhau. Báo chí nước ngoài đôi khi gọi nhầm người Iceland là "Ms. Guðmundsdóttir" như thể đó là họ.
Íslendingabók: cả nước trong một cuốn gia phả
Không có họ truyền đời, làm sao người Iceland biết ai với ai là họ hàng? Câu trả lời là Íslendingabók ("Sách người Iceland"), cơ sở dữ liệu gia phả trực tuyến do công ty di truyền deCODE và lập trình viên Friðrik Skúlason xây dựng, ra mắt năm 1997. Tên của nó mượn từ một cuốn sử thế kỷ 12 của Ari Þorgilsson.
Dữ liệu nối phần lớn người Iceland hiện nay với tổ tiên qua nhiều thế kỷ, dựa trên sổ sách nhà thờ, điều tra dân số và các bộ gia phả. Người dân đăng nhập bằng tài khoản cá nhân gắn với mã định danh để tra mối quan hệ của mình với người khác. Năm 2013, một nhóm sinh viên làm ứng dụng cho phép hai người chạm điện thoại vào nhau để xem có họ hàng gần không — một chuyện đùa nửa thật trên đảo chưa tới bốn trăm nghìn dân, nơi khả năng gặp họ hàng xa không nhỏ.
Góc nhìn hôm nay
Hệ thống tên Iceland đặt ra một câu hỏi thú vị cho người Việt: họ có cần thiết không? Với chúng ta, họ là sợi dây nối với tổ tiên, với nhà thờ họ, với gia phả. Với người Iceland, sợi dây đó nằm ở chỗ khác — trong một cơ sở dữ liệu chung của cả nước và trong ký ức gia đình — còn tên gọi chỉ cần nói một điều: con của ai.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các bản dịch saga Iceland (như Njáls saga, Egils saga) để thấy cách gọi tên theo cha từ hơn bảy trăm năm trước, hoặc xem danh sách tên được chấp thuận công khai của Uỷ ban Tên người Iceland. Ở Reykjavík, Bảo tàng Quốc gia Iceland có phần trưng bày về lịch sử dân cư và gia phả.
Câu hỏi thường gặp
Người Iceland có họ không?
Phần lớn người Iceland không có họ truyền đời. Họ mang tên cha hoặc tên mẹ kèm đuôi -son (con trai) hay -dóttir (con gái). Chỉ một số ít gia đình có họ cố định, và luật không cho lập thêm họ mới.
-son và -dóttir nghĩa là gì?
-son nghĩa là "con trai của", -dóttir nghĩa là "con gái của". Jónsson là con trai ông Jón, Jónsdóttir là con gái ông Jón. Vì vậy anh em ruột trong một nhà có phần cuối tên khác nhau.
Phụ nữ Iceland có đổi tên khi lấy chồng không?
Không. Tên của phụ nữ Iceland cho biết cô là con của ai, điều không thay đổi khi kết hôn. Vợ chồng vì thế mang phần cuối tên khác nhau suốt đời.
Người Iceland tra họ hàng bằng cách nào?
Họ dùng Íslendingabók, cơ sở dữ liệu gia phả trực tuyến ra mắt năm 1997, nối phần lớn người dân với tổ tiên qua nhiều thế kỷ. Người dân tra được mối quan hệ của mình với người khác.
Ở Iceland có được đặt tên con tuỳ ý không?
Không hoàn toàn. Tên phải nằm trong danh sách được chấp thuận hoặc được Uỷ ban Tên người (lập năm 1991) duyệt, với tiêu chí phù hợp ngữ pháp, bảng chữ cái tiếng Iceland và không gây bất lợi cho trẻ.
