Ở Việt Nam, đổi họ, đổi tên không phải muốn là được: tính tới 11/2026, Bộ luật Dân sự 2015 chỉ cho phép trong những trường hợp được liệt kê, như tên gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình hay danh dự của người mang tên, đổi theo việc nhận con nuôi hoặc xác định lại cha mẹ, người lưu lạc tìm lại nguồn gốc… Người từ đủ 9 tuổi trở lên phải đồng ý với việc đổi họ, tên của mình, và đổi tên không xoá các quyền, nghĩa vụ đã có theo tên cũ. Thủ tục cụ thể hỏi UBND xã/phường hoặc tra Cổng Dịch vụ công quốc gia.
Người xưa đổi tên dễ hơn nhiều
Trong xã hội truyền thống, một người có thể mang nhiều tên trong đời: tên tục lúc nhỏ, tên chữ khi đi học, tên tự, tên hiệu khi trưởng thành, có khi đổi tên khi đi thi hay làm quan. Lê Quý Đôn, nhà bác học thế kỷ 18, vốn có tên là Lê Danh Phương, về sau mới đổi thành Lê Quý Đôn. Hồ Quý Ly thì đổi cả họ, từ Lê sang Hồ, khi lên ngôi năm 1400.
Lý do người xưa đổi tên dễ là vì danh tính lúc ấy gắn với cộng đồng làng xã hơn là với giấy tờ. Ngày nay, khi tên gắn với số định danh, giấy khai sinh, căn cước, bằng cấp, tài khoản ngân hàng, đổi tên là việc của cả một hệ thống, nên luật đặt ra khuôn khổ chặt hơn.
Những trường hợp được đổi tên (tính tới 11/2026)
Bộ luật Dân sự 2015 có một điều riêng về quyền thay đổi tên. Có thể tóm lược các trường hợp như sau:
- Theo yêu cầu của chính người có tên, khi việc sử dụng tên đó gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của người đó.
- Theo yêu cầu của cha mẹ nuôi về đổi tên cho con nuôi, hoặc khi người con nuôi thôi làm con nuôi và muốn lấy lại tên do cha mẹ đẻ đặt.
- Theo yêu cầu của cha mẹ đẻ hoặc người con khi xác định cha, mẹ cho con.
- Người bị lưu lạc đã tìm ra nguồn gốc huyết thống của mình.
- Vợ, chồng trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài đổi tên cho phù hợp với pháp luật nước của người kia, hoặc lấy lại tên trước khi thay đổi.
- Người đã xác định lại giới tính, người đã chuyển đổi giới tính.
- Các trường hợp khác do pháp luật về hộ tịch quy định.
Điều luật về quyền thay đổi họ có cấu trúc tương tự, với các trường hợp như đổi họ của con từ họ cha sang họ mẹ hoặc ngược lại, đổi họ khi làm hoặc thôi làm con nuôi, khi xác định lại cha mẹ đẻ, người lưu lạc tìm lại nguồn gốc, hôn nhân có yếu tố nước ngoài.
Hai nguyên tắc quan trọng nhất
Trẻ từ 9 tuổi có tiếng nói
Việc thay đổi họ, tên cho người từ đủ 9 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của chính người đó. Đây là một điểm rất đáng chú ý: luật thừa nhận rằng một đứa trẻ 9 tuổi đã có cảm giác về tên của mình như một phần bản thân, và cha mẹ không thể tự ý đổi.
Đổi tên không đổi con người trước pháp luật
Việc thay đổi họ, tên không làm thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự đã được xác lập theo họ, tên cũ. Nói cách khác, khoản nợ, hợp đồng, tài sản, bằng cấp gắn với tên cũ vẫn là của người ấy. Đổi tên không phải là cách để "bắt đầu lại" về mặt pháp lý.
Thay đổi khác cải chính
Nhiều người nhầm hai việc:
| Thay đổi họ, tên | Cải chính họ, tên | |
|---|---|---|
| Bản chất | Tên đã đăng ký đúng, nay muốn đổi sang tên khác | Tên bị ghi sai so với giấy tờ gốc hoặc ý định khi đăng ký |
| Ví dụ | Muốn đổi tên vì tên gây nhầm lẫn, ảnh hưởng tinh thần | Giấy khai sinh ghi "Nguyễn Văn Tuần" trong khi đúng ra là "Tuấn" |
| Điều kiện | Chỉ trong các trường hợp luật cho phép | Cần chứng minh có sai sót |
Hồ sơ, cơ quan có thẩm quyền và thời gian cho từng việc được quy định trong pháp luật về hộ tịch và có thể thay đổi; cách tốt nhất là tra trên Cổng Dịch vụ công quốc gia (dichvucong.gov.vn), ứng dụng VNeID, hoặc hỏi UBND xã/phường nơi cư trú.
Vì sao người ta muốn đổi tên
Lý do rất đa dạng, và phần lớn rất con người:
- Tên gây nhầm lẫn giới: một người nam có tên thường được hiểu là tên nữ, hoặc ngược lại, liên tục bị nhầm khi đi học, đi làm.
- Tên bị trêu chọc kéo dài: vì một cách đọc lái, một nghĩa khác của từ, hay vì trùng tên một nhân vật gây tranh cãi.
- Tên gắn với một ký ức đau buồn trong gia đình.
- Nhận lại gốc gác: người được nhận nuôi, người lưu lạc tìm được gia đình ruột muốn mang lại họ tên cũ.
- Hôn nhân với người nước ngoài, cần tên phù hợp với giấy tờ ở nước kia.
Không phải lý do nào cũng thuộc các trường hợp luật cho phép; cơ quan đăng ký sẽ xem xét từng trường hợp. Với người đang chịu tổn thương tâm lý kéo dài vì tên gọi hay vì những ký ức gắn với nó, việc tìm gặp nhà tâm lý lâm sàng cũng có thể giúp ích, song song với thủ tục giấy tờ.
Sau khi đổi: chuỗi giấy tờ dài
Đổi tên trên giấy khai sinh mới chỉ là bước đầu. Sau đó còn thẻ căn cước, hộ chiếu, bằng cấp, sổ bảo hiểm, tài khoản ngân hàng, hợp đồng lao động, giấy tờ nhà đất… Việc làm cho họ tên khớp trên mọi giấy tờ là một đề tài riêng. Nhiều người sau khi đổi tên giữ một bản trích lục quyết định thay đổi hộ tịch để chứng minh tên cũ và tên mới là cùng một người.
Các nước khác thì sao
Mỗi nước một cách. Ở Anh, người trưởng thành có thể đổi tên tương đối đơn giản bằng một văn bản tuyên bố (deed poll). Ở Nhật Bản, đổi tên phải được toà án gia đình chấp thuận và cần có "lý do chính đáng". Việt Nam nằm ở giữa: không quá dễ, không phải ra toà, nhưng chỉ trong những trường hợp luật liệt kê.
Góc nhìn hôm nay
- Nếu đang cân nhắc đổi tên cho con, hãy hỏi ý con, kể cả khi con chưa đủ 9 tuổi; và nhớ rằng đổi tên gọi ở nhà đơn giản hơn nhiều so với đổi tên trên giấy tờ.
- Đọc văn bản gốc: Bộ luật Dân sự 2015 (các điều về quyền thay đổi họ, quyền thay đổi tên), Luật Hộ tịch 2014, trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
- Hỏi đúng nơi: UBND xã/phường, Cổng Dịch vụ công quốc gia, ứng dụng VNeID. Trường hợp phức tạp có thể nhờ luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào được đổi tên theo luật Việt Nam?
Theo Bộ luật Dân sự 2015 (tính tới 11/2026), được đổi tên trong các trường hợp luật liệt kê, như tên gây nhầm lẫn, ảnh hưởng tình cảm gia đình hay danh dự, nhận hoặc thôi làm con nuôi, xác định lại cha mẹ, người lưu lạc tìm lại nguồn gốc, và một số trường hợp khác.
Đổi tên cho con có cần con đồng ý không?
Có, nếu con từ đủ 9 tuổi trở lên. Luật yêu cầu việc thay đổi họ, tên cho người từ đủ 9 tuổi phải có sự đồng ý của chính người đó.
Đổi tên rồi thì nợ, hợp đồng theo tên cũ có mất không?
Không. Việc thay đổi họ, tên không làm thay đổi hay chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự đã xác lập theo tên cũ.
Thay đổi tên và cải chính tên khác nhau thế nào?
Thay đổi tên là đổi một tên đã đăng ký đúng sang tên khác, chỉ trong các trường hợp luật cho phép. Cải chính là sửa tên bị ghi sai so với giấy tờ gốc hoặc ý định khi đăng ký.
Muốn đổi tên thì hỏi ở đâu?
Có thể hỏi UBND xã/phường nơi cư trú, tra trên Cổng Dịch vụ công quốc gia (dichvucong.gov.vn) hoặc ứng dụng VNeID. Trường hợp phức tạp có thể nhờ luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý.
