Tên ở nhà là cái tên thân mật cha mẹ và người thân dùng để gọi trẻ trong gia đình, như Bin, Bống, Su, Tũn, Tít, Cún, Mít, Sóc, Gạo. Gần như mọi đứa trẻ Việt đều có một tên ở nhà bên cạnh tên khai sinh. Ngày xưa nhiều gia đình chọn tên ở nhà theo quan niệm "tên xấu dễ nuôi"; ngày nay tên ở nhà chủ yếu là tên đáng yêu, ngắn gọn, đôi khi mượn từ tiếng nước ngoài. Điều đáng để cha mẹ nghĩ đến là cái tên ấy sẽ đi cùng con đến tuổi nào và con có còn thích nó khi lớn lên.
Vì sao người Việt có tên ở nhà
Tên khai sinh thường trang trọng, có khi dài, mang theo kỳ vọng của cả gia đình. Một em bé vài tháng tuổi cần một cái tên dễ gọi hơn, ngắn hơn, ngọt hơn. Tên ở nhà làm đúng việc ấy: nó là ngôn ngữ của sự âu yếm.
Xưa kia, tên ở nhà (tên tục) còn mang lý do tín ngưỡng: nhiều gia đình đặt tên xấu, tên quê mùa để "ma quỷ không để ý", mong con dễ nuôi. Quan niệm và lịch sử của tục này là đề tài riêng. Điều đáng chú ý là ngày nay, lý do ấy đã nhạt đi nhiều; tên ở nhà phần lớn được chọn vì dễ thương chứ không vì sợ.
Tên ở nhà hôm nay: lấy từ đâu
| Nguồn | Ví dụ hay gặp |
|---|---|
| Đồ ăn, trái cây | Mít, Na, Xoài, Bơ, Gạo, Cốm, Đậu, Bánh Bao, Kem |
| Con vật | Cún, Sóc, Thỏ, Mèo, Tôm, Cua, Gấu |
| Âm thanh ngắn, láy | Bin, Bi, Tít, Tũn, Bông, Bống, Su, Xu |
| Từ tiếng nước ngoài | Ken, Tom, Bella, Kiwi, Candy |
| Rút từ tên khai sinh | Khôi thành Khoai, Ngọc thành Ngọc Ngọc, An thành An An |
"Bống" là một ví dụ thú vị. Cái tên gợi ngay đến chú cá bống trong truyện Tấm Cám với câu gọi quen thuộc "Bống bống bang bang". Một cái tên ở nhà có khi mang theo cả một kho truyện cổ mà ông bà có thể kể cho cháu nghe.
Trẻ nhận ra tên mình từ khi nào
Trẻ sơ sinh không hiểu tên là gì, nhưng rất sớm đã nhận ra âm thanh của tên mình. Một nghiên cứu nổi tiếng năm 1995 của Denise Mandel, Peter Jusczyk và David Pisoni cho thấy trẻ khoảng 4 tháng rưỡi đã chú ý lâu hơn khi nghe tên mình so với những tên khác có cùng số âm tiết và trọng âm.
Điều này có một hệ quả thực tế: cái tên mà trẻ nghe nhiều nhất trong năm đầu đời chính là tên trẻ nhận ra trước. Với phần lớn trẻ Việt, đó là tên ở nhà chứ không phải tên khai sinh. Nhiều cha mẹ kể rằng khi con đi nhà trẻ, cô giáo gọi tên khai sinh mà bé chưa phản ứng, phải gọi tên ở nhà bé mới quay lại. Hiện tượng này bình thường; trẻ sẽ học tên khai sinh dần dần.
Gọi cha mẹ theo tên con
Ở nhiều làng quê miền Bắc, khi đứa con đầu lòng ra đời, cha mẹ được hàng xóm gọi theo tên con: "bố cu Tí", "mẹ cái Na", "u Bống". Các nhà nhân học gọi tập quán này là teknonymy, gọi cha mẹ bằng tên con, và nó có mặt ở nhiều xã hội khác nhau trên thế giới.
Tập quán này cho thấy tên ở nhà không chỉ của riêng đứa trẻ. Nó lan ra, định vị cả gia đình trong xóm. Với người lớn tuổi ở quê, có khi họ nhớ "mẹ cái Na" rõ hơn tên thật của người mẹ ấy.
Khi con lớn lên: giữ hay buông tên ở nhà
Tên ở nhà đẹp nhất khi con còn nhỏ, nhưng không phải đứa trẻ nào cũng muốn mang nó mãi. Những điều nhiều cha mẹ đã trải qua:
- Khi vào lớp 1, trẻ bắt đầu được gọi bằng tên khai sinh ở trường. Đây là lúc tốt để giúp con quen với cả hai tên, giải thích "ở nhà con là Bin, ở trường con là Minh Khôi".
- Tuổi thiếu niên, có bạn ngại khi bị gọi tên ở nhà trước mặt bạn bè, nhất là những tên gắn với đồ ăn, con vật. Lắng nghe mong muốn của con ở tuổi này là cách tôn trọng con như một người đang lớn.
- Khi trưởng thành, nhiều người vẫn giữ tên ở nhà trong gia đình như một kỷ niệm, và chỉ người thân mới được gọi. Tên ở nhà khi ấy trở thành dấu hiệu của sự thân thiết.
Một mẹo nhỏ: khi chọn tên ở nhà, hỏi mình xem con có thấy thoải mái nếu cái tên ấy được gọi to ở cổng trường cấp hai hay không. Không cần tránh mọi tên ngộ nghĩnh, chỉ cần chọn với ý thức rằng con sẽ có ý kiến về nó một ngày nào đó.
Út, Bé, Hai: những tên gọi theo vị trí trong nhà
Bên cạnh tên ở nhà riêng, nhiều trẻ được gọi theo vị trí của mình trong gia đình. Con út ở khắp các miền thường được gọi là "Út", và không ít người đã ngoài năm mươi vẫn được anh chị em gọi là Út. Ở Nam Bộ, con cả là "Hai", rồi "Ba", "Tư", "Năm"…; miền Bắc xưa có "Cả". Một bé gái nhỏ nhất nhà có khi được cả họ gọi là "Bé" đến lúc lấy chồng. Những tên gọi này không ai đặt, chúng tự sinh ra từ cách gia đình nhìn nhau, và đôi khi bền hơn mọi tên ở nhà được chọn cẩn thận.
Biệt danh ở trường: một chuyện khác
Tên ở nhà do gia đình đặt bằng tình thương. Biệt danh ở trường thì do bạn bè đặt, có khi thân thiện, có khi mang ý trêu chọc về ngoại hình, giọng nói hay hoàn cảnh. Nếu con buồn vì một biệt danh, cha mẹ nên lắng nghe, đừng gạt đi bằng câu "có gì đâu mà buồn". Biệt danh kéo dài, bị nhiều bạn dùng để chế giễu, có thể là một dạng bắt nạt cần trao đổi với giáo viên chủ nhiệm.
Ngược lại, nhiều biệt danh thân thiện trở thành kỷ niệm đẹp của cả một lớp học. Chính đứa trẻ là người cảm nhận rõ nhất biệt danh nào là thân, biệt danh nào là đau.
Tên ở nhà ở các nền văn hoá khác
Tên thân mật không phải đặc sản của người Việt. Người Nga có hệ thống tên gọi thân mật phong phú (Aleksandr gọi là Sasha, Sashenka). Người Anh, Mỹ rút gọn tên (William thành Bill, Elizabeth thành Liz). Người Nhật thêm hậu tố "-chan" vào tên trẻ nhỏ. Điểm riêng của người Việt là tên ở nhà thường không liên quan gì đến tên khai sinh: một bé tên Minh Khôi có thể là Bin, Tôm hay Sóc. Hai cái tên sống song song, mỗi cái ở một thế giới.
Góc nhìn hôm nay
- Ghi lại câu chuyện vì sao con có tên ở nhà ấy, cùng với tên khai sinh. Khi con lớn, đó là món quà kỷ niệm.
- Đọc truyện cổ tích cùng con: nhiều tên ở nhà như Bống, Tấm, Bờm có gốc từ truyện dân gian.
- Đọc thêm: Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính có phần mô tả tục đặt tên, gọi tên trong gia đình xưa.
Câu hỏi thường gặp
Tên ở nhà là gì?
Tên ở nhà là tên thân mật cha mẹ và người thân dùng để gọi trẻ trong gia đình, như Bin, Bống, Su, Tũn, Mít. Nó thường không liên quan đến tên khai sinh và không ghi trên giấy tờ.
Trẻ nhận ra tên mình từ mấy tháng tuổi?
Nghiên cứu năm 1995 của Mandel, Jusczyk và Pisoni cho thấy trẻ khoảng 4 tháng rưỡi đã chú ý hơn khi nghe tên mình. Với trẻ Việt, tên được nhận ra sớm nhất thường là tên ở nhà vì được gọi nhiều nhất.
Vì sao ở quê gọi cha mẹ theo tên con?
Đây là tập quán gọi cha mẹ bằng tên con, các nhà nhân học gọi là teknonymy, như "bố cu Tí", "mẹ cái Na". Nó thể hiện vị trí của gia đình trong xóm làng và có ở nhiều nền văn hoá.
Có nên tiếp tục gọi con bằng tên ở nhà khi con lớn?
Tuỳ mong muốn của con. Nhiều bạn tuổi thiếu niên ngại bị gọi tên ở nhà trước bạn bè, trong khi người khác vẫn thích được gọi như vậy trong gia đình. Hỏi ý con là cách tôn trọng con nhất.
Tên ở nhà có ghi vào giấy khai sinh không?
Không. Giấy khai sinh chỉ ghi họ, chữ đệm và tên chính thức. Tên ở nhà chỉ dùng trong gia đình và quan hệ thân mật.
