Tên đệm "Văn" cho nam và "Thị" cho nữ đã có mặt trong tên người Việt ít nhất từ thời Trần – Lê: sử gia Lê Văn Hưu ở thế kỷ 13, bà Nguyễn Thị Lộ ở thế kỷ 15 là những cái tên quen thuộc trong chính sử. Đây là thói quen phổ biến chứ không phải quy định của luật, cũng chưa ai tìm ra một mốc "ra đời" chính xác. Từ vài thập niên gần đây, nhiều gia đình chọn tên đệm mang nghĩa riêng như Minh, Gia, Bảo, Ngọc, nên Văn và Thị xuất hiện ít hơn trong tên trẻ em, nhất là ở thành phố.
"Thị" ban đầu nghĩa là gì
Chữ Thị (氏) trong tiếng Hán cổ chỉ dòng họ, chi tộc. Trong văn bản chữ Hán, người ta thường gọi một người phụ nữ bằng họ của bà kèm chữ "thị": "Trần thị" là "người đàn bà họ Trần", "Lê thị" là "bà họ Lê". Lối gọi này phổ biến trong sử sách, gia phả, văn bia ở cả Trung Hoa lẫn Việt Nam, vì xã hội xưa ít khi ghi tên riêng của phụ nữ.
Theo thời gian, ở Việt Nam chữ Thị dần đi vào bên trong tên đầy đủ: không chỉ "Nguyễn thị" mà "Nguyễn Thị Lộ", với tên riêng đứng sau. Khi ấy Thị không còn là danh từ "người họ…" mà trở thành tên đệm đánh dấu giới nữ. Quá trình chuyển đổi này diễn ra từ từ, không có văn bản nào ấn định.
Những cái tên có "Thị" trong sử
- Nguyễn Thị Lộ (thế kỷ 15), người được Đại Việt sử ký toàn thư nhắc đến trong vụ án Lệ Chi Viên năm 1442 cùng Nguyễn Trãi.
- Bùi Thị Xuân (thế kỷ 18), nữ tướng nhà Tây Sơn.
- Hồ Thị Hoa (đầu thế kỷ 19), mẹ vua Thiệu Trị; vì kiêng tên bà mà chữ Hoa ở miền Nam đọc thành Huê.
- Trong sân khấu chèo, Quan Âm Thị Kính có hai nhân vật Thị Kính và Thị Mầu, cho thấy chữ Thị gắn với tên phụ nữ bình dân đến mức nào.
"Văn" của nam giới: từ thời Trần đến nay
Chữ Văn (文) mang nghĩa văn vẻ, văn chương, văn hiến. Không có tài liệu nào nói vì sao chữ này được chọn làm tên đệm phổ biến cho nam giới, nhưng có thể thấy nó xuất hiện khá sớm:
- Lê Văn Hưu (1230–1322), tác giả bộ Đại Việt sử ký hoàn thành năm 1272, bộ quốc sử đầu tiên được biết đến.
- Phạm Văn Xảo, tướng Lam Sơn thế kỷ 15.
- Thời Nguyễn và sau đó, tên đệm Văn có mặt dày đặc trong sổ bộ, địa bạ, danh sách binh lính, đến mức "Nguyễn Văn A" thành cách nói về một người bất kỳ.
Điều đáng chú ý: tên nhiều nhân vật thời Lý như Lý Thường Kiệt, Tô Hiến Thành, Đỗ Anh Vũ không có tên đệm Văn. Điều đó gợi ý thói quen dùng Văn lan rộng dần từ khoảng thời Trần về sau, nhưng mẫu tên còn lại trong sử quá ít để kết luận chắc.
Văn, Thị và những tên đệm khác
Văn và Thị không phải là lựa chọn duy nhất của người xưa. Nhiều dòng họ có chữ lót riêng (Đình, Hữu, Công, Bá, Trọng, Đức…) dùng thay cho Văn; nữ giới ở một số vùng dùng Ngọc, Kim, Thanh. Chuyện chữ lót theo dòng họ và theo đời là đề tài của gia phả, ở đây chỉ nhắc để thấy Văn và Thị là mặc định phổ biến chứ không bắt buộc.
| Loại tên đệm | Ví dụ | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|---|
| Báo giới tính | Văn, Thị | Phân biệt nam, nữ khi tên gọi trung tính |
| Chữ lót dòng họ | Đình, Hữu, Công, Bá | Nhận ra người cùng dòng, cùng chi |
| Ghép nghĩa với tên | Minh, Gia, Bảo, Ngọc, Khánh | Tạo tên gọi hai chữ có nghĩa riêng (Minh Anh, Gia Bảo) |
| Họ của người còn lại | Trần, Lê, Phạm | Ghép họ mẹ (hoặc cha) vào tên con |
Vì sao Văn, Thị ngày càng ít trong tên trẻ em
Không có số liệu chính thức về tên đệm theo năm sinh. Nhưng nhìn danh sách học sinh, danh sách thi đại học, nhiều người nhận thấy Văn và Thị xuất hiện thưa hơn ở thế hệ sinh sau năm 2000, nhất là ở đô thị. Những lý do hay được nêu:
- Tên đệm thành chỗ để gửi gắm ý nghĩa. Thay vì một chữ mặc định, cha mẹ muốn chữ đệm cũng mang nghĩa đẹp và đi cặp với tên.
- Tên gọi hai chữ thành xu hướng: khi tên gọi là "Minh Anh", "Bảo Ngọc", không còn chỗ cho Văn hay Thị nếu không muốn tên dài bốn, năm chữ.
- Cha mẹ muốn tên khác đi so với tên của thế hệ trước, như mọi thế hệ đều làm.
- Giới tính đã có mục riêng trên giấy tờ, nên tên đệm không còn bắt buộc phải đảm nhận việc báo giới tính.
Cũng cần nói rõ: Văn và Thị không "lỗi thời" hay kém đẹp. Hàng chục triệu người Việt mang hai chữ này, và nhiều gia đình vẫn chủ động chọn chúng cho con để giữ nếp nhà, để con có cái tên giống ông bà, hoặc đơn giản vì thích. Ở nhiều vùng nông thôn, Văn và Thị vẫn là lựa chọn phổ biến. Đặt tên đệm nào là quyền của cha mẹ.
Chữ 氏 ở các nước láng giềng
Cùng một chữ 氏, mỗi nước dùng một kiểu. Trong sổ sách Trung Hoa xưa, phụ nữ đã có chồng thường chỉ được ghi bằng họ kèm 氏, kiểu "Vương thị", có khi ghép cả họ chồng lẫn họ cha. Ở Nhật Bản ngày nay, chữ này (đọc là shi) được viết sau họ một người trong văn bản trang trọng, báo chí, với nghĩa gần như "ông", "bà". Ở Việt Nam, nó đi theo một con đường riêng: chui vào giữa họ và tên, trở thành tên đệm của hàng chục triệu phụ nữ. Một chữ Hán, ba số phận khác nhau, cho thấy người Việt vay mượn chữ nhưng tự quyết định cách dùng.
Một hệ quả thú vị: tên ngày càng trung tính
Khi Văn và Thị vắng mặt, những cái tên như Minh Anh, Bảo An, Khánh Linh, Gia Hân có thể là tên của bé trai hay bé gái tuỳ gia đình. Thầy cô nhìn danh sách lớp đôi khi không đoán được giới của học sinh, và các biểu mẫu phải dựa vào ô giới tính. Đây là thay đổi nhỏ nhưng cho thấy vai trò của tên đệm đã dịch chuyển: từ chỗ "báo cho người khác biết mình là ai" sang chỗ "nói lên mong ước của cha mẹ".
Góc nhìn hôm nay
- Nếu muốn giữ nếp nhà, có thể hỏi ông bà xem dòng họ mình vốn dùng Văn, Thị hay có chữ lót riêng, rồi quyết định giữ hay đổi với đầy đủ thông tin.
- Nếu chọn tên đệm mới, nên đọc to cả họ, đệm, tên vài lần để xem nhịp và nghĩa có hợp nhau không.
- Đọc thêm: Họ và tên người Việt Nam (Lê Trung Hoa) có phần phân tích tên đệm; Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính) cho bối cảnh gọi tên phụ nữ, đàn ông trong gia đình xưa.
- Xem chèo Quan Âm Thị Kính ở các nhà hát chèo để thấy những cái tên "Thị" trong văn hoá dân gian.
Câu hỏi thường gặp
Tên đệm Thị có từ bao giờ?
Chữ Thị (氏) vốn dùng sau họ để chỉ "người đàn bà họ…" trong văn bản chữ Hán. Ở Việt Nam, nó dần trở thành tên đệm của nữ giới; tên Nguyễn Thị Lộ ở thế kỷ 15 là một ví dụ trong chính sử. Không có mốc ra đời chính xác.
Tên đệm Văn nghĩa là gì?
Văn (文) nghĩa là văn vẻ, văn chương, văn hiến. Tên đệm này có mặt ít nhất từ thời Trần, như sử gia Lê Văn Hưu ở thế kỷ 13, và trở thành tên đệm phổ biến nhất của nam giới Việt.
Có bắt buộc đặt tên đệm Văn, Thị không?
Không. Đây là thói quen, không phải quy định pháp luật. Cha mẹ có thể chọn tên đệm khác hoặc dùng chữ lót của dòng họ.
Vì sao bây giờ ít người đặt tên đệm Thị cho con gái?
Nhiều gia đình muốn tên đệm mang nghĩa riêng và ghép với tên thành tên gọi hai chữ như Minh Anh, Bảo Ngọc. Giới tính cũng đã có mục riêng trên giấy tờ. Dù vậy, Thị vẫn được nhiều gia đình chọn và không có gì kém đẹp.
Nguyễn Văn A nghĩa là gì?
"Nguyễn Văn A" là cách nói chỉ một người bất kỳ, tương tự "John Doe" trong tiếng Anh. Nó ghép họ phổ biến nhất với tên đệm nam phổ biến nhất; bản nữ là "Nguyễn Thị B".
