John Locke (1632–1704) cho rằng danh tính cá nhân nằm ở ý thức, mà cụ thể là ký ức: một người hôm nay là cùng một người với ai đó trong quá khứ chừng nào họ còn nhớ được, từ bên trong, những suy nghĩ và hành động của người ấy. Không phải cơ thể, cũng không phải linh hồn như một thực thể, mà chính sợi dây ý thức nối các khoảnh khắc lại. Ông trình bày ý này trong chương "Về danh tính và sự khác biệt", thêm vào lần in thứ hai (1694) của Tiểu luận về hiểu biết của con người. Lý thuyết này mở ra cả một dòng tranh luận kéo dài đến nay, với những phản bác nổi tiếng của Thomas Reid, Joseph Butler và những góc nhìn mới của Derek Parfit.
Bối cảnh: Locke hỏi điều gì
John Locke là triết gia người Anh, được nhớ nhiều nhất với các tư tưởng về nhận thức và về chính quyền. Tiểu luận về hiểu biết của con người ra mắt năm 1690 (bản in đề năm ấy, phát hành cuối 1689). Chương bàn về danh tính được ông thêm vào ở lần in thứ hai, năm 1694, có lẽ vì bạn bè đề nghị ông làm rõ vấn đề này.
Câu hỏi Locke đặt ra rất cụ thể: khi nói "người này hôm nay là cùng một người với người hôm qua", ta đang nói về điều gì? Câu hỏi không chỉ là trò lý thuyết. Nó dính tới đạo đức và pháp luật: ta chỉ có thể khen thưởng hay trừng phạt đúng người nếu biết ai là "cùng một người" với kẻ đã làm việc ấy.
Ba thứ khác nhau: vật thể, con người, ngôi vị
Bước đi thông minh của Locke là tách ba khái niệm hay bị trộn lẫn:
| Khái niệm | Locke hiểu là | Điều kiện để "vẫn là nó" |
|---|---|---|
| Khối vật chất | Một tập hợp hạt cụ thể | Đúng những hạt ấy, không thêm không bớt |
| Sinh vật, "con người" theo nghĩa sinh học | Một cơ thể sống có tổ chức | Sự sống liên tục của cơ thể, dù vật chất thay đổi |
| Ngôi vị (person) | "Một sinh thể biết suy nghĩ, có lý trí, có thể tự xem mình là chính mình ở những thời điểm và nơi chốn khác nhau" | Sự liên tục của ý thức |
Theo Locke, một cây sồi vẫn là cây sồi ấy dù lá rụng, cành mới mọc, vì sự sống của nó liên tục. Cơ thể người cũng thế. Nhưng câu hỏi "ai" chịu trách nhiệm cho việc đã làm thì phải trả lời bằng ý thức: ý thức kéo dài tới đâu về quá khứ, ngôi vị kéo dài tới đó.
Hoàng tử và người thợ giày
Để minh hoạ, Locke đưa ra một thí nghiệm tưởng tượng. Giả sử linh hồn của một hoàng tử, mang theo toàn bộ ký ức về đời hoàng tử, nhập vào thân xác của một người thợ giày vừa rời khỏi thân xác ấy. Người thức dậy trong thân hình thợ giày nhớ mình từng sống trong cung điện, nhớ mọi việc hoàng tử đã làm.
Locke nói: người ấy là cùng một ngôi vị với hoàng tử, dù với hàng xóm của người thợ giày, đó vẫn là "con người" thợ giày. Ý tưởng này nghe rất giống những câu chuyện hoán đổi thân xác quen thuộc trong văn học và phim ảnh, nơi người xem tự nhiên đi theo ký ức và tính cách, chứ không theo thân thể.
Những phản bác nổi tiếng
Joseph Butler: vòng tròn luẩn quẩn
Năm 1736, giám mục Joseph Butler chỉ ra một chỗ hở: muốn nói "mình nhớ đã làm việc X" là ký ức thật, ta phải giả định sẵn người nhớ và người làm là một. Vậy ký ức không thể định nghĩa danh tính, vì nó đã dựa vào danh tính. Ta cũng có những "ký ức" sai, nhớ nhầm chuyện của người khác thành chuyện mình.
Thomas Reid: viên sĩ quan dũng cảm
Năm 1785, triết gia Scotland Thomas Reid kể một tình huống. Một cậu bé bị đánh đòn vì ăn trộm táo trong vườn. Lớn lên thành sĩ quan, anh lập chiến công và vẫn nhớ trận đòn hồi bé. Về già thành tướng, ông nhớ chiến công thời sĩ quan nhưng đã quên hẳn trận đòn. Theo Locke: viên tướng là cùng một người với viên sĩ quan, viên sĩ quan là cùng một người với cậu bé, nhưng viên tướng không là cùng một người với cậu bé. Điều này phạm luật logic: nếu A là B và B là C thì A phải là C.
Cách các triết gia sau sửa lại
Để cứu ý tưởng của Locke, nhiều triết gia đổi "ký ức trực tiếp" thành chuỗi liên tục tâm lý: không cần nhớ mọi thứ, chỉ cần các giai đoạn nối với nhau bằng những mắt xích chồng lấn, như ký ức, tính cách, ý định, niềm tin. Viên tướng nối với cậu bé qua viên sĩ quan, thế là đủ.
Derek Parfit: có lẽ danh tính không phải điều quan trọng nhất
Năm 1984, trong Reasons and Persons, triết gia Anh Derek Parfit đưa ra những thí nghiệm tưởng tượng gây chấn động: máy dịch chuyển tức thời quét cơ thể ở Trái Đất và dựng lại ở sao Hoả; hay một người chia làm hai, mỗi nửa não ghép vào một thân thể, cả hai đều có ký ức của người cũ. Ai trong hai người ấy là "người cũ"?
Kết luận của Parfit rất lạ: câu hỏi "có phải cùng một người không" có thể không có đáp án rõ, và điều thật sự quan trọng với ta là sự liên tục và gắn kết tâm lý, chứ không phải danh tính theo nghĩa tuyệt đối. Parfit kể rằng nghĩ như vậy khiến ông bớt sợ cái chết, vì ranh giới giữa mình và người khác bớt cứng nhắc.
Khi ký ức mất đi trong đời thật
Lý thuyết của Locke trở nên rất thật khi gặp chứng mất trí nhớ. Henry Molaison, được giới khoa học biết dưới tên viết tắt H.M., sau ca phẫu thuật não năm 1953 không thể tạo ký ức mới suốt hơn năm mươi năm. Thế nhưng các nhà nghiên cứu làm việc với ông mô tả ông vẫn giữ tính cách, sự hài hước, lối nói chuyện riêng. Trường hợp của ông gợi ý rằng bản sắc không chỉ nằm ở ký ức về sự kiện, mà còn ở tính cách, thói quen, cách phản ứng.
Gia đình có người thân mắc bệnh sa sút trí tuệ hiểu điều này sâu sắc hơn mọi triết gia. Khi ký ức phai dần, người thân vẫn là ông, là mẹ của mình, qua giọng nói, qua cử chỉ, qua những mối quan hệ mà người xung quanh giữ hộ. Nhiều người chăm sóc tìm thấy ý nghĩa ở việc kể lại chuyện cũ, đặt ảnh quen thuộc quanh phòng, giữ nếp sinh hoạt cũ: đó là cách cùng giữ một bản sắc đang mong manh.
Góc nhìn hôm nay
Locke để lại cho chúng ta một ý giản dị: con người không chỉ là một cơ thể, mà là một câu chuyện được nhớ và kể tiếp. Vài việc làm được ngay:
- Viết nhật ký hoặc ghi chú ngắn: không phải để lưu sự kiện, mà để sau này nhận ra mình đã nghĩ gì.
- Ghi lại chuyện đời ông bà khi còn kịp; đó là giữ hộ một phần bản sắc của cả gia đình.
- Khi người thân suy giảm trí nhớ, giữ những gì quen thuộc quanh họ, và hỏi bác sĩ chuyên khoa về cách chăm sóc phù hợp.
Muốn đọc thêm: Quyển II, chương 27 của Tiểu luận về hiểu biết của con người (bản tiếng Anh miễn phí trên các thư viện số); mục "Personal Identity" trong Bách khoa thư Triết học Stanford; phần ba của Reasons and Persons của Derek Parfit; sách Permanent Present Tense (2013) của nhà khoa học thần kinh Suzanne Corkin về Henry Molaison.
Câu hỏi thường gặp
John Locke nói gì về danh tính cá nhân?
Locke cho rằng danh tính cá nhân nằm ở sự liên tục của ý thức, tức ký ức: ta là cùng một người với ai đó trong quá khứ nếu còn nhớ được từ bên trong suy nghĩ và việc làm của người ấy. Ông trình bày ý này trong lần in thứ hai (1694) của Tiểu luận về hiểu biết của con người.
Thí nghiệm hoàng tử và người thợ giày là gì?
Locke tưởng tượng linh hồn mang ký ức của một hoàng tử nhập vào thân xác người thợ giày. Ông kết luận người ấy là cùng một ngôi vị với hoàng tử, dù bề ngoài là thợ giày, vì danh tính đi theo ý thức chứ không theo cơ thể.
Thomas Reid phản bác Locke thế nào?
Reid kể chuyện viên tướng nhớ thời làm sĩ quan, viên sĩ quan nhớ trận đòn hồi bé, nhưng viên tướng quên trận đòn. Theo Locke, viên tướng vừa là vừa không là cậu bé, một mâu thuẫn logic. Các triết gia sau sửa thành chuỗi liên tục tâm lý để vá chỗ này.
Người mất trí nhớ có còn là chính họ không?
Triết học còn tranh luận, nhưng các trường hợp thật cho thấy tính cách, thói quen và mối quan hệ vẫn giữ được nhiều phần bản sắc khi ký ức sự kiện mất đi. Với người thân, họ vẫn là người ấy, và việc giữ những điều quen thuộc giúp nâng đỡ bản sắc ấy.
Derek Parfit khác Locke ở điểm nào?
Parfit đi theo hướng liên tục tâm lý nhưng cho rằng câu hỏi "có cùng một người không" đôi khi không có đáp án rõ. Theo ông, điều thật sự quan trọng là sự gắn kết tâm lý, không phải danh tính tuyệt đối.
