Bản sắc cá nhân là gì trong tâm lý học và hình thành ra sao

Trong tâm lý học, bản sắc cá nhân (personal identity) là cảm nhận của một người về việc mình là ai: mình vẫn là một người liên tục từ hôm qua tới hôm nay, mình khác người khác ở điểm nào, mình coi trọng điều gì và thuộc về đâu. Nó không phải một tờ giấy chứng nhận có sẵn, mà được dựng dần qua tuổi thơ, tuổi mới lớn và cả đời người, từ ký ức, giá trị, các vai trò và câu chuyện mỗi người tự kể về mình. Khác với tên trên giấy tờ, bản sắc nằm ở bên trong và có thể thay đổi.

Danh tính trên giấy và bản sắc trong lòng

Tiếng Việt dùng nhiều chữ cho cùng một ý tiếng Anh "identity": danh tính, căn cước, nhân thân, bản sắc. Trong đời sống, cần tách hai lớp:

Hai lớp này liên quan với nhau nhiều hơn ta tưởng. Người đổi tên, người mất giấy tờ ở xứ lạ, người con nuôi tìm lại họ gốc đều cho thấy giấy tờ chạm vào cảm giác "mình là ai" sâu tới mức nào. Nhưng giấy tờ chỉ là cái vỏ; bài này nói về phần ruột.

Ba câu hỏi làm nên bản sắc

Các nhà tâm lý mô tả bản sắc cá nhân xoay quanh ba cảm nhận:

1. Liên tục: đứa trẻ năm tuổi trong tấm ảnh cũ và người đang đọc dòng này là cùng một người. Cảm giác này cho phép ta giữ lời hứa, chịu trách nhiệm việc cũ, lên kế hoạch cho tương lai.
2. Khác biệt: mình là một người riêng, có sở thích, quan điểm, cách sống không trùng với ai.
3. Thuộc về: mình là con của ai, người vùng nào, thành viên nhóm nào, theo nghề gì. Phần bản sắc gắn với nhóm được gọi là bản sắc xã hội, một mảng nghiên cứu riêng.

Thiếu cảm giác liên tục, người ta thấy đời mình rời rạc. Thiếu khác biệt, người ta thấy mình chỉ là bản sao của kỳ vọng người khác. Thiếu thuộc về, người ta thấy lạc lõng. Một bản sắc vững không có nghĩa cứng nhắc, mà là giữ được cả ba cảm giác dù hoàn cảnh đổi.

"Cái tôi biết" và "cái tôi được biết"

Năm 1890, nhà tâm lý học Mỹ William James, trong cuốn Principles of Psychology, tách cái tôi làm hai mặt. Một mặt là "I": cái tôi đang trải nghiệm, đang suy nghĩ, đang nhìn ra thế giới. Mặt kia là "me": cái tôi được nhìn như một đối tượng, gồm những gì ta biết và nói về mình. James còn chia "me" thành phần vật chất (thân thể, đồ đạc, gia đình), phần xã hội (hình ảnh mình trong mắt người khác) và phần tinh thần (tính cách, niềm tin).

Điểm tinh tế của James: ông cho rằng mỗi người có nhiều cái tôi xã hội, ứng với từng nhóm người họ quan tâm. Một cậu học sinh ngoan trước thầy cô có thể rất khác khi ngồi với bạn thân. Người Việt hiểu điều này rất tự nhiên qua cách xưng hô: cùng một người, gặp ông bà thì xưng "cháu", gặp em thì xưng "anh", gặp bạn thì xưng "tao" hay "mình". Mỗi cách xưng là một vị trí, và mỗi vị trí kéo theo một cách cư xử.

Những khái niệm hay bị lẫn với bản sắc

Tính cách nói ta thường làm gì; bản sắc nói ta chọn đứng về đâu. Hai người cùng hướng ngoại có thể có bản sắc rất khác: một người coi mình là nghệ sĩ, một người coi mình là người buôn bán.

Bản sắc như một câu chuyện

Từ thập niên 1980, nhà tâm lý học Dan McAdams phát triển ý tưởng bản sắc tự sự (narrative identity): đến tuổi trưởng thành, mỗi người dần viết nên câu chuyện đời mình, có khởi đầu, bước ngoặt, nhân vật, và một hướng đi. Bản sắc không chỉ là danh sách đặc điểm mà là cách ta nối các sự kiện thành một mạch có ý nghĩa.

Cùng một biến cố, như trượt đại học lần đầu, có người kể thành "từ đó mình biết tự học", có người kể thành "từ đó mọi thứ đi xuống". Nghiên cứu của McAdams và cộng sự cho thấy những người hay kể đời mình theo kiểu "khó khăn dẫn tới điều tốt hơn" thường có cảm nhận hạnh phúc cao hơn. Câu chuyện không thay đổi sự kiện, nhưng thay đổi cách sự kiện sống tiếp trong ta.

Văn hoá và cái tôi

Năm 1991, Hazel Markus và Shinobu Kitayama đề xuất phân biệt hai kiểu quan niệm về cái tôi. Kiểu độc lập, phổ biến ở Bắc Mỹ và Tây Âu, coi cái tôi là một thực thể riêng, định nghĩa bằng đặc điểm bên trong. Kiểu phụ thuộc lẫn nhau, phổ biến ở Đông Á, coi cái tôi gắn chặt với các mối quan hệ: mình là con của bố mẹ, là học trò của thầy, là người trong họ.

Hai kiểu này không phải hai ngăn kín: trong mỗi xã hội, mỗi người đều có cả hai, chỉ đậm nhạt khác nhau. Với người Việt, câu hỏi "mình là ai" thường đi kèm "mình là con nhà ai, quê ở đâu", và đó không phải là thiếu cá tính mà là một cách định vị bản thân có lịch sử lâu đời.

Bản sắc hình thành theo tuổi

• Khoảng 18–24 tháng: trẻ bắt đầu nhận ra mình trong gương, dấu hiệu đầu tiên của ý thức về bản thân như một đối tượng.
• Tuổi mẫu giáo, tiểu học: trẻ tả mình bằng đặc điểm bên ngoài, đồ vật, việc thích làm: "con có xe đỏ, con chạy nhanh".
• Tuổi mới lớn: câu hỏi "mình là ai" trở nên gay gắt. Nhà tâm lý Erik Erikson gọi đây là giai đoạn bản sắc đối diện mơ hồ vai trò.
• Tuổi trưởng thành: bản sắc tiếp tục được điều chỉnh qua nghề nghiệp, hôn nhân, làm cha mẹ, nghỉ hưu, di cư, mất mát.

Các bài khác trong danh mục này đi sâu vào từng mốc: thử nghiệm vết son với trẻ nhỏ, khủng hoảng bản sắc tuổi teen, bốn trạng thái bản sắc của James Marcia, và những câu hỏi triết học như con thuyền Theseus hay John Locke và ký ức.

Góc nhìn hôm nay

Không cần đọc hết sách tâm lý để chăm sóc bản sắc của mình. Vài câu hỏi tự viết ra giấy có ích hơn nhiều bảng trắc nghiệm trên mạng:

• Ba giá trị mình không muốn đánh đổi là gì?
• Nếu kể đời mình thành năm chương, mỗi chương tên gì, bước ngoặt nằm ở đâu?
• Ở nhóm người nào mình thấy được là chính mình nhất, ở đâu mình phải "đóng vai" nhiều nhất?

Cảm giác trống rỗng, mất phương hướng kéo dài, ảnh hưởng tới học tập, công việc và sinh hoạt thì nên gặp bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng. Muốn đọc thêm: Identity: Youth and Crisis của Erik Erikson (1968), các bài viết phổ thông của Dan McAdams về bản sắc tự sự, và chương về cái tôi trong Principles of Psychology của William James, hiện có bản đọc miễn phí vì đã hết bản quyền.