Bốn trạng thái bản sắc của James Marcia là bốn cách một người trẻ có thể đứng trước câu hỏi "mình là ai", được ông đề xuất trong bài báo năm 1966: mơ hồ (chưa tìm, chưa chọn), khép sớm (chưa tìm nhưng đã chọn theo khuôn có sẵn), tạm hoãn (đang tìm, chưa chọn) và đạt được (đã tìm rồi mới chọn). Marcia đo hai thứ: người đó đã khám xét các lựa chọn chưa, và đã cam kết với một lựa chọn chưa. Đây không phải bốn nấc thang phải leo lần lượt, cũng không phải bốn kiểu người; một người có thể ở trạng thái khác nhau trong từng lĩnh vực và đổi qua đổi lại suốt đời.
James Marcia và câu hỏi "đo bản sắc thế nào"
Erik Erikson mô tả khủng hoảng bản sắc tuổi teen bằng ngôn ngữ giàu hình ảnh nhưng khó kiểm chứng. James Marcia, khi đó là nghiên cứu sinh tâm lý học lâm sàng ở Mỹ, muốn biến ý tưởng ấy thành thứ đo được. Năm 1966, ông công bố bài "Development and validation of ego-identity status" trên Journal of Personality and Social Psychology.
Công cụ của ông là một buổi phỏng vấn bán cấu trúc, gọi là Phỏng vấn trạng thái bản sắc. Người phỏng vấn hỏi sinh viên về ba lĩnh vực ban đầu: nghề nghiệp, tôn giáo và quan điểm chính trị; về sau các nhà nghiên cứu thêm những lĩnh vực như vai trò giới, quan hệ bạn bè, gia đình. Họ không hỏi "bạn là ai" chung chung, mà hỏi cụ thể: bạn chọn ngành này thế nào, có từng cân nhắc ngành khác không, nếu có cơ hội tốt hơn thì có đổi không.
Hai trục: khám xét và cam kết
Từ câu trả lời, Marcia xét hai câu hỏi:
- Khám xét (exploration, ban đầu ông gọi là "khủng hoảng"): người đó đã thật sự tìm hiểu, cân nhắc, thử các lựa chọn khác nhau chưa?
- Cam kết (commitment): người đó đã gắn bó với một lựa chọn, đầu tư công sức vào nó chưa?
Ghép hai câu hỏi có hoặc không, ra bốn ô:
| Chưa cam kết | Đã cam kết | |
|---|---|---|
| Chưa khám xét | Mơ hồ (diffusion) | Khép sớm (foreclosure) |
| Đã hoặc đang khám xét | Tạm hoãn (moratorium) | Đạt được (achievement) |
Bốn trạng thái qua một ví dụ chọn ngành
Hình dung bốn học sinh lớp 12 cùng được hỏi "em định học ngành gì".
Mơ hồ
Em thứ nhất nhún vai: "Chưa biết, chắc điểm tới đâu học tới đó." Em không tìm hiểu ngành nào và cũng không thấy cần. Mơ hồ có thể là tạm thời, như một học sinh lớp 8 chưa nghĩ tới chuyện nghề. Nhưng kéo dài sang tuổi đôi mươi thì người ta dễ trôi theo hoàn cảnh, thiếu động lực. Marcia và các nghiên cứu sau phân biệt mơ hồ "vô tư" với mơ hồ đi kèm cảm giác trống rỗng, cần được quan tâm.
Khép sớm
Em thứ hai trả lời ngay: "Em học y, nhà em ba đời làm bác sĩ." Em rất chắc chắn nhưng chưa từng nghĩ tới lựa chọn nào khác. Khép sớm không có nghĩa là sai: nhiều người theo nghề cha mẹ và sống tốt. Điểm cần lưu ý là cam kết chưa được thử thách. Nghiên cứu về nhóm này cho thấy họ thường ít lo âu, gắn bó với gia đình, nhưng dễ cứng nhắc và có thể chao đảo khi gặp biến cố làm lung lay kế hoạch.
Tạm hoãn
Em thứ ba nói: "Em đang phân vân giữa kiến trúc và công nghệ thông tin, hè này em xin đi làm thử ở một văn phòng thiết kế." Em đang khám xét tích cực, chưa chốt. Đây là trạng thái nhiều lo lắng nhất, vì phải sống chung với sự không chắc chắn, nhưng cũng là trạng thái Erikson coi là cần thiết.
Đạt được
Em thứ tư kể: "Em từng thích báo chí, đi thực tập rồi thấy không hợp. Em thử làm tình nguyện ở phòng khám và quyết định học điều dưỡng." Em đã khám xét rồi mới cam kết. Nghiên cứu thường thấy nhóm này tự tin hơn, chịu được áp lực tốt hơn và có quan hệ gần gũi bền hơn. "Đạt được" không có nghĩa là xong mãi mãi.
Không phải bậc thang, mà là những vòng lặp
Hiểu lầm phổ biến là coi bốn trạng thái như bốn bậc, ai cũng phải đi từ mơ hồ lên đạt được. Thực tế:
- Mỗi lĩnh vực một trạng thái: một người có thể "đạt được" về nghề nghiệp nhưng "khép sớm" về tôn giáo và "mơ hồ" về quan điểm xã hội.
- Có thể quay lại: người đã chọn nghề có thể trở lại "tạm hoãn" khi bị mất việc hoặc khi nghề thay đổi. Các nhà nghiên cứu, trong đó có Marcia và cộng sự năm 1992, mô tả vòng lặp "tạm hoãn – đạt được – tạm hoãn – đạt được" kéo dài suốt tuổi trưởng thành.
- Không có trạng thái "xấu": mỗi trạng thái hợp với một hoàn cảnh. Một học sinh lớp 7 mơ hồ về nghề nghiệp là hoàn toàn bình thường.
Những phát triển sau Marcia
Mô hình bốn ô đơn giản nên hơn năm mươi năm qua được bổ sung nhiều. Nhóm nghiên cứu của Koen Luyckx ở Bỉ, từ giữa những năm 2000, tách "khám xét" thành nhiều kiểu: khám xét rộng (xem nhiều lựa chọn), khám xét sâu (tìm hiểu kỹ lựa chọn đã có) và khám xét kiểu vòng vo, nghiền ngẫm (nghĩ đi nghĩ lại mà không tiến lên). Kiểu cuối gắn với lo âu và tâm trạng xấu hơn, gợi ý rằng không phải cứ suy nghĩ nhiều là tốt.
Các nghiên cứu ở nhiều nước cũng cho thấy tỉ lệ các trạng thái thay đổi theo văn hoá và thời đại. Ở những nơi gia đình đóng vai trò lớn trong chọn nghề, chọn bạn đời, "khép sớm" phổ biến hơn và không đi kèm hệ quả tiêu cực như trong các mẫu nghiên cứu ở Mỹ thời đầu.
Góc nhìn hôm nay: dùng mô hình cho đúng
Bốn trạng thái là công cụ để hiểu, không phải để dán nhãn. Vài cách dùng có ích:
- Với người trẻ: tự hỏi mình đang ở đâu trong từng lĩnh vực, nghề, giá trị, quan hệ. Nếu đang "tạm hoãn", lo lắng là bình thường; hãy biến suy nghĩ thành việc thử thật để khỏi rơi vào vòng nghiền ngẫm.
- Với cha mẹ: thấy con "khép sớm" theo kế hoạch của gia đình thì không cần phá bỏ, chỉ cần mở cửa cho con được hỏi "nếu không phải ngành này thì sao". Thấy con "tạm hoãn" thì cho con thời gian và cơ hội thử.
- Với thầy cô: hoạt động hướng nghiệp giúp nhiều nhất khi cho học sinh trải nghiệm thật, không chỉ làm bài trắc nghiệm.
Mô hình này không phải công cụ chẩn đoán. Cảm giác trống rỗng, buồn bã, lo âu kéo dài làm ảnh hưởng tới học tập và cuộc sống nên được bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng đánh giá. Muốn đọc thêm: bài gốc của Marcia (1966); cuốn Ego Identity: A Handbook for Psychosocial Research (1993) do Marcia và cộng sự biên soạn; các bài tổng quan về bản sắc tuổi vị thành niên trên tạp chí tâm lý học phát triển.
Câu hỏi thường gặp
Bốn trạng thái bản sắc của Marcia là gì?
Là mơ hồ (chưa tìm, chưa chọn), khép sớm (chưa tìm nhưng đã chọn theo khuôn có sẵn), tạm hoãn (đang tìm, chưa chọn) và đạt được (đã tìm rồi mới chọn). James Marcia đề xuất năm 1966 dựa trên hai tiêu chí khám xét và cam kết.
Khép sớm bản sắc có phải là xấu không?
Không hẳn. Nhiều người theo con đường gia đình định sẵn và sống tốt. Điểm cần lưu ý là cam kết chưa được thử thách nên có thể chao đảo khi gặp biến cố; được tự hỏi lại lựa chọn của mình giúp cam kết vững hơn.
Trạng thái bản sắc có thay đổi không?
Có. Một người có thể ở trạng thái khác nhau trong từng lĩnh vực và quay lại tạm hoãn khi gặp bước ngoặt như mất việc, di cư. Các nhà nghiên cứu mô tả vòng lặp tạm hoãn – đạt được kéo dài suốt tuổi trưởng thành.
James Marcia khác Erik Erikson ở điểm nào?
Erikson mô tả khủng hoảng bản sắc tuổi teen như một giai đoạn phát triển. Marcia biến ý tưởng ấy thành công cụ nghiên cứu đo được, bằng phỏng vấn về khám xét và cam kết trong từng lĩnh vực như nghề nghiệp, tôn giáo, quan điểm.
Suy nghĩ nhiều về bản thân có giúp tìm ra mình không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nghiên cứu của nhóm Koen Luyckx cho thấy khám xét kiểu nghiền ngẫm vòng vo gắn với lo âu nhiều hơn. Thử nghiệm thật trong đời sống thường giúp tiến lên hơn là chỉ suy nghĩ.
