Khủng hoảng bản sắc tuổi teen là khái niệm của nhà tâm lý học Erik Erikson: ở tuổi mới lớn, mỗi người phải trả lời câu hỏi "mình là ai, mình muốn trở thành người thế nào", và giai đoạn này được ông gọi là bản sắc đối diện mơ hồ vai trò (identity vs. role confusion). Chữ "khủng hoảng" ở đây không có nghĩa là bệnh hay tai hoạ, mà là một bước ngoặt phát triển bình thường. Đi qua được, người trẻ có một bản sắc tương đối vững và phẩm chất mà Erikson gọi là sự trung tín; kẹt lại lâu, họ dễ thấy mình lạc hướng, sống theo vai người khác giao.
Erik Erikson: người tự đặt tên cho mình
Erik Erikson (1902–1994) là người đặt ra cụm từ "khủng hoảng bản sắc", và đời ông là một ví dụ sống cho chính khái niệm ấy. Ông sinh ở Frankfurt (Đức), không biết cha ruột là ai; mẹ ông tái hôn với một bác sĩ nhi tên Theodor Homburger, và cậu bé lớn lên với tên Erik Homburger. Mang ngoại hình cao, tóc vàng, mắt xanh trong một gia đình Do Thái, cậu kể lại rằng mình thấy lạc lõng ở cả hai phía: bị bạn bè Do Thái coi là người ngoài, bị bạn bè khác coi là Do Thái.
Thời trẻ, ông lang thang khắp châu Âu làm hoạ sĩ, không bằng đại học. Ở Vienna, ông dạy học trong một trường nhỏ và được Anna Freud đào tạo về phân tâm học. Năm 1933, ông sang Mỹ. Khi nhập quốc tịch Mỹ năm 1939, ông lấy họ mới là Erikson. Nhiều người viết tiểu sử đọc cái tên ấy như "con trai của Erik", tức con trai của chính mình. Một người tự đặt tên cho mình, rồi dành cả đời nghiên cứu câu hỏi "mình là ai", là chi tiết khó quên.
Giai đoạn thứ năm trong tám giai đoạn
Trong Childhood and Society (1950), Erikson mô tả đời người qua tám giai đoạn tâm lý xã hội, mỗi giai đoạn có một "nhiệm vụ" đặt hai khuynh hướng đối diện nhau. Giai đoạn thứ năm ứng với tuổi mới lớn, đại thể từ khoảng 12 đến 18 tuổi, và ông viết sâu về nó trong Identity: Youth and Crisis (1968).
Lý do tuổi này đặc biệt: cơ thể thay đổi nhanh, khả năng suy nghĩ trừu tượng nở rộ, và xã hội bắt đầu đòi những lựa chọn thật như học gì, làm nghề gì, chơi với ai, tin vào điều gì. Đứa trẻ trước đây chỉ cần là "con ngoan của bố mẹ" giờ phải ghép các mảnh: con của gia đình, bạn của nhóm, học sinh của trường, người của thế hệ mình, thành một con người có hình hài riêng.
| Phía tích cực: bản sắc | Phía tiêu cực: mơ hồ vai trò |
|---|---|
| Biết mình coi trọng điều gì | Thấy giá trị nào cũng như nhau, hoặc không thấy gì đáng theo |
| Thấy mình hôm qua, hôm nay, ngày mai nối liền | Thấy mình rời rạc, mỗi nơi một người |
| Chọn được hướng đi ban đầu, dù còn điều chỉnh | Trì hoãn mãi, hoặc chọn bừa cho xong |
| Phẩm chất đạt được: trung tín, giữ lời với điều mình chọn | Dễ chạy theo vai do người khác giao |
Những biểu hiện bình thường của tuổi "tìm mình"
Cha mẹ hay lo vì những thay đổi sau, nhưng theo cách nhìn của Erikson phần lớn là dấu hiệu tốt của một quá trình đang diễn ra:
- Thử nhiều phong cách: đổi kiểu tóc, cách ăn mặc, gu âm nhạc liên tục.
- Bám nhóm bạn: thần tượng chung, ngôn ngữ riêng, tạm xa gia đình hơn.
- Tranh luận về giá trị: hỏi vặn những điều người lớn coi là hiển nhiên.
- Đổi ước mơ: tháng này muốn làm bác sĩ, tháng sau muốn làm nhà thiết kế.
- Nhạy cảm với cái nhìn của người khác: lo về ngoại hình, sợ bị chê cười.
Erikson cho rằng tình yêu tuổi mới lớn cũng một phần là cách tìm mình: người trẻ kể về bản thân, nhìn hình ảnh mình phản chiếu qua người kia, thử xem mình là ai trong một mối quan hệ gần gũi.
Khoảng hoãn tâm lý xã hội
Một ý quan trọng ít được nhắc: Erikson cho rằng xã hội lành mạnh dành cho người trẻ một khoảng hoãn (psychosocial moratorium), tức thời gian được phép thử, sai, đổi hướng mà chưa phải chịu hệ quả đầy đủ của người lớn. Năm học dự bị, chuyến đi xa, việc làm thêm, câu lạc bộ, hoạt động tình nguyện đều có thể là khoảng hoãn.
Khi khoảng hoãn bị rút ngắn, chẳng hạn người trẻ phải chọn ngành vì áp lực điểm số, chọn nghề ngay vì hoàn cảnh, chưa kịp thử đã phải quyết, bản sắc dễ thành "mặc sẵn" hơn là "tự may". Ngược lại, khoảng hoãn kéo dài vô hạn mà không cam kết gì cũng là một kiểu kẹt.
Bản sắc tiêu cực và bản sắc vội vàng
Erikson mô tả hai lối thoát không lành của giai đoạn này:
- Bản sắc tiêu cực: người trẻ chọn đúng vai mà gia đình, cộng đồng chê trách, vì "làm đứa hư" vẫn rõ ràng hơn là "không là ai cả".
- Bản sắc khép sớm: nhận trọn gói kế hoạch người lớn vạch sẵn mà không tự hỏi lại. Bề ngoài ổn, nhưng có thể vỡ khi gặp biến cố. Nhà tâm lý James Marcia về sau phát triển ý này thành bốn trạng thái bản sắc, có bài riêng trong danh mục.
Erikson bị phản biện ở đâu
Lý thuyết của Erikson ảnh hưởng rất lớn nhưng không phải chân lý cố định:
- Mốc tuổi không cứng: chính Erikson coi các giai đoạn chồng lấn, câu hỏi bản sắc có thể quay lại ở tuổi 30, 50, khi về hưu.
- Thiên về một kiểu xã hội: mô hình được viết từ trải nghiệm phương Tây giữa thế kỷ 20, nơi tuổi trẻ được kỳ vọng tách khỏi gia đình. Ở những văn hoá coi trọng gia đình, bản sắc có thể hình thành trong quan hệ chứ không bằng cách tách ra.
- Góc nhìn giới: nhà tâm lý Carol Gilligan cho rằng mô hình đặt "tự lập" trước "gắn bó" phản ánh trải nghiệm nam giới nhiều hơn.
- Tuổi trưởng thành đang hình thành: năm 2000, Jeffrey Arnett đề xuất khái niệm "emerging adulthood" cho khoảng 18–25 tuổi, khi ở nhiều xã hội việc tìm mình kéo dài qua đại học và những năm đầu đi làm.
Góc nhìn hôm nay
Với người trẻ đang ở giữa giai đoạn này, thông điệp chính của Erikson khá dễ chịu: chưa biết mình là ai là chuyện bình thường, và thử nghiệm là một phần công việc chứ không phải thất bại. Vài gợi ý:
- Thử những việc thật: làm thêm, tình nguyện, học một kỹ năng ngoài trường, để có dữ liệu về mình thay vì chỉ suy nghĩ.
- Viết ra những điều mình thích, ghét, ngưỡng mộ; đọc lại sau nửa năm sẽ thấy cái gì ở lại.
- Tìm một người lớn ngoài gia đình để trò chuyện: thầy cô, anh chị đi trước, người làm nghề mình tò mò.
Cảm giác trống rỗng, buồn bã, lo âu kéo dài, ảnh hưởng tới học tập và sinh hoạt không còn là "tìm mình" thông thường; khi đó nên gặp bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng. Muốn đọc thêm: Identity: Youth and Crisis (1968) và Childhood and Society (1950) của Erikson; cuốn tiểu sử Identity's Architect (1999) của Lawrence Friedman kể chi tiết đời ông.
Câu hỏi thường gặp
Khủng hoảng bản sắc là gì?
Là giai đoạn tuổi mới lớn mà Erik Erikson gọi là bản sắc đối diện mơ hồ vai trò, khi người trẻ phải trả lời mình là ai và muốn sống thế nào. "Khủng hoảng" ở đây là bước ngoặt phát triển bình thường, không phải bệnh.
Erik Erikson là ai?
Erik Erikson (1902–1994) là nhà tâm lý học gốc Đức sống ở Mỹ, người đề ra tám giai đoạn phát triển tâm lý xã hội và cụm từ "khủng hoảng bản sắc". Các sách chính của ông là Childhood and Society (1950) và Identity: Youth and Crisis (1968).
Khủng hoảng bản sắc thường xảy ra ở tuổi nào?
Erikson gắn nó với tuổi mới lớn, đại thể khoảng 12–18 tuổi, nhưng ông cũng nói câu hỏi bản sắc có thể quay lại ở các bước ngoặt về sau. Ở nhiều xã hội hiện nay, việc tìm mình kéo dài đến khoảng 25 tuổi.
Khoảng hoãn tâm lý xã hội là gì?
Là khoảng thời gian xã hội cho người trẻ được thử, sai và đổi hướng mà chưa phải gánh đủ trách nhiệm người lớn. Erikson cho rằng khoảng hoãn này giúp hình thành bản sắc tự chọn thay vì bản sắc mặc sẵn.
Con tuổi teen thay đổi phong cách liên tục có đáng lo không?
Theo cách nhìn của Erikson, thử nhiều phong cách, đổi ước mơ, tranh luận về giá trị là biểu hiện bình thường của việc tìm mình. Đáng lưu tâm hơn là khi con buồn bã, thu mình, lo âu kéo dài ảnh hưởng tới sinh hoạt; lúc đó nên đưa con gặp chuyên gia.
