Khi con tuổi teen đang "tìm mình", điều cha mẹ nên làm là giữ vai bến đỗ an toàn chứ không phải người viết sẵn kịch bản: lắng nghe nhiều hơn phán xét, cho con thử trong khuôn khổ an toàn, tách chuyện con làm sai với chuyện con là người thế nào, và kể cho con nghe câu chuyện gia đình. Điều nên tránh là chế giễu phong cách của con, so sánh với "con nhà người ta", quyết thay con những lựa chọn lớn và xâm phạm riêng tư để kiểm soát. Nghiên cứu tâm lý phát triển cho thấy kiểu cha mẹ vừa ấm áp vừa có giới hạn rõ giúp con hình thành bản sắc vững nhất.
Hiểu con đang ở đâu trước khi lo
Nhà tâm lý Erik Erikson gọi tuổi mới lớn là giai đoạn bản sắc đối diện mơ hồ vai trò: con phải ghép các mảnh "con của bố mẹ", "bạn của nhóm", "học sinh của trường" thành một con người có hình hài riêng. Trong quá trình ấy, việc con đổi kiểu tóc, đổi gu nhạc, tranh luận với bố mẹ, gắn bó với bạn bè hơn gia đình phần lớn là dấu hiệu bình thường, không phải dấu hiệu con hư hay xa cách.
Nhà tâm lý James Marcia mô tả bốn trạng thái bản sắc, trong đó trạng thái "tạm hoãn", khi con đang tìm tòi, chưa chốt, thường đi kèm nhiều lo lắng nhất, cho cả con lẫn cha mẹ. Hiểu được điều này giúp cha mẹ bớt sốt ruột: con chưa biết mình muốn gì ở tuổi 15 không phải là thất bại.
Kiểu cha mẹ nào giúp con tìm mình tốt nhất
Từ thập niên 1960, nhà tâm lý học Diana Baumrind mô tả ba kiểu nuôi dạy; năm 1983, Eleanor Maccoby và John Martin xếp lại thành bốn kiểu dựa trên hai trục: mức độ ấm áp, đáp ứng và mức độ yêu cầu, giới hạn.
| Kiểu | Ấm áp | Giới hạn | Hay đi kèm với con |
|---|---|---|---|
| Có thẩm quyền (authoritative) | Cao | Rõ ràng, có giải thích | Tự tin, biết tự điều chỉnh, dám thử mà biết dừng |
| Độc đoán | Thấp | Cứng, ít giải thích | Vâng lời bề ngoài, dễ "khép sớm" hoặc nổi loạn |
| Dễ dãi | Cao | Lỏng | Thiếu khung để thử nghiệm an toàn |
| Thờ ơ | Thấp | Lỏng | Dễ lạc lõng, thiếu điểm tựa |
Các nghiên cứu sau đó ở nhiều nước, trong đó có các nước châu Á, nhìn chung đều thấy kiểu "có thẩm quyền" gắn với kết quả tốt hơn, dù mức độ khác nhau theo văn hoá. Thuyết tự quyết của Edward Deci và Richard Ryan bổ sung: trẻ phát triển tốt khi được đáp ứng ba nhu cầu, được tự chủ, thấy mình có năng lực và được gắn kết. Cha mẹ hỗ trợ tự chủ không có nghĩa buông tay, mà là cho con lý do, lắng nghe ý con, và trao quyền quyết định phù hợp với tuổi.
Những việc nên làm
Lắng nghe trước, góp ý sau
Khi con kể chuyện, cưỡng lại cám dỗ đưa lời khuyên ngay. Hỏi thêm: "Rồi con thấy sao?", "Bạn con nghĩ thế nào?". Con tuổi teen hay kể chuyện vào những lúc bất ngờ: trên xe, trong bếp, lúc đêm muộn. Có mặt vào những lúc ấy quan trọng hơn những buổi "nói chuyện nghiêm túc" sắp xếp trước.
Cho con thử trong khuôn khổ an toàn
Đổi kiểu tóc, tham gia câu lạc bộ lạ, học một nhạc cụ rồi bỏ, đi làm thêm hè: đó là những thử nghiệm rẻ, ít rủi ro. Giới hạn nên đặt ở chỗ thật sự cần: an toàn, sức khoẻ, pháp luật, tôn trọng người khác.
Tách hành vi khỏi con người
"Việc con nói dối là không chấp nhận được" khác với "con là đứa dối trá". Câu thứ nhất sửa một hành vi; câu thứ hai dán một nhãn, mà con tuổi teen rất dễ nhận nhãn ấy làm bản sắc của mình.
Kể chuyện gia đình
Nghiên cứu của Marshall Duke và Robyn Fivush ở Đại học Emory (Mỹ) cho thấy trẻ biết nhiều về câu chuyện gia đình, như ông bà gặp nhau thế nào, bố mẹ từng vượt khó ra sao, thường có cảm nhận về bản thân tốt hơn. Đặc biệt có ích là những câu chuyện có lúc thăng lúc trầm, cho con thấy gia đình mình từng ngã và đứng dậy.
Trao trách nhiệm thật
Tự lo chuyện học thêm, tự quản lý một khoản tiền tiêu vặt, chịu trách nhiệm một việc nhà cố định. Bản sắc "mình là người làm được việc" hình thành từ việc thật, không từ lời khen.
Những việc nên tránh
| Tình huống | Phản ứng nên tránh | Cách thay thế |
|---|---|---|
| Con nhuộm tóc, đổi phong cách | Chế giễu trước mặt họ hàng | Hỏi con thích điều gì ở phong cách đó; nói rõ quy định của trường nếu có |
| Con chưa biết học ngành gì | "Bằng tuổi con bố đã biết mình làm gì" | Cùng con tìm người làm nghề để hỏi, cho con đi thực tế |
| Con muốn học ngành bố mẹ không thích | Quyết thay, doạ không chu cấp | Nói thật lo lắng của mình, cùng con tìm hiểu kỹ ngành đó |
| Con ít nói chuyện | Đọc trộm nhật ký, tin nhắn | Tạo những khoảng thời gian chung không áp lực |
| Con thần tượng ca sĩ, người nổi tiếng | Gạt đi là "vớ vẩn" | Hỏi con ngưỡng mộ điều gì ở người đó, vì đó là giá trị con đang thử |
So sánh với "con nhà người ta" đáng nói riêng: nó dạy con đo mình bằng thước của người khác, đúng điều ngược lại với việc hình thành bản sắc riêng.
Những chuyện nhạy cảm
- Bạn bè và mạng xã hội: con thử nghiệm bản sắc cả trên mạng. Thay vì cấm đoán toàn bộ, nói chuyện về chuyện con muốn người khác thấy mình thế nào, và về những rủi ro cụ thể.
- Giới tính, xu hướng tính dục: điều quan trọng nhất là con biết mình được tôn trọng và an toàn khi trò chuyện với bố mẹ.
- Tôn giáo, quan điểm: con hỏi vặn niềm tin của gia đình là một phần của khám xét. Trả lời bằng lý lẽ và trải nghiệm của mình tốt hơn là cấm hỏi.
Khi nào cần nhờ chuyên gia
Tìm mình là chuyện bình thường; nhưng có những dấu hiệu vượt quá mức đó, như con thu mình hẳn trong nhiều tuần, bỏ ăn mất ngủ, nói những câu về chuyện không muốn sống, tự làm đau bản thân, kết quả học tập và các mối quan hệ sa sút rõ. Những lúc như vậy, đừng chờ "qua tuổi sẽ hết": hãy đưa con gặp bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng, và nếu con có nguy cơ làm hại bản thân thì đến cơ sở y tế ngay.
Góc nhìn hôm nay
Vài thói quen nhỏ mà nhiều gia đình thấy dễ làm:
- Một bữa ăn mỗi tuần không điện thoại, ai cũng kể một chuyện trong tuần.
- Cho con tự chọn một hoạt động cuối tuần cho cả nhà.
- Mở album ảnh cũ và kể chuyện, kể cả chuyện bố mẹ từng sai.
- Khi bất đồng, nói "bố mẹ lo vì…" thay cho "con phải…".
Muốn đọc thêm: Identity: Youth and Crisis của Erik Erikson; bài viết phổ thông của Bruce Feiler trên báo The New York Times năm 2013, "The Stories That Bind Us", tóm tắt nghiên cứu về chuyện gia đình của Duke và Fivush; các tài liệu về kiểu nuôi dạy của Diana Baumrind trong sách tâm lý học phát triển.
Câu hỏi thường gặp
Con tuổi teen hay cãi lại có phải là hư không?
Không nhất thiết. Tranh luận về giá trị, hỏi vặn những điều người lớn coi là hiển nhiên là một phần của việc tìm mình. Điều cần giữ là giới hạn về cách nói chuyện tôn trọng, chứ không phải cấm con có ý kiến khác.
Kiểu cha mẹ nào tốt nhất cho con tuổi teen?
Nghiên cứu từ Diana Baumrind trở đi cho thấy kiểu "có thẩm quyền", vừa ấm áp vừa có giới hạn rõ ràng kèm giải thích, thường gắn với kết quả tốt hơn ở trẻ. Cha mẹ lắng nghe và trao quyền tự quyết hợp tuổi giúp con hình thành bản sắc vững.
Có nên để con tự chọn ngành học không?
Nên để con là người quyết định chính, còn cha mẹ là người cùng tìm hiểu và nói thật lo lắng của mình. Cho con gặp người làm nghề, đi thực tế, thử việc ngắn giúp lựa chọn chắc hơn là quyết thay.
Vì sao kể chuyện gia đình lại giúp con?
Nghiên cứu của Marshall Duke và Robyn Fivush ở Đại học Emory cho thấy trẻ biết nhiều về chuyện gia đình thường có cảm nhận về bản thân tốt hơn. Những câu chuyện có lúc khó khăn rồi vượt qua giúp con thấy mình thuộc về một mạch dài hơn chính mình.
Khi nào cha mẹ nên đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi con thu mình kéo dài, bỏ ăn mất ngủ, sa sút rõ trong học tập và quan hệ, hoặc nói về chuyện không muốn sống, tự làm đau mình. Lúc đó nên gặp bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng; có nguy cơ làm hại bản thân thì đến cơ sở y tế ngay.
