Hộ chiếu ra đời thế nào: từ thư thông hành đến hộ chiếu gắn chip

Hộ chiếu ra đời từ những lá thư thông hành mà vua chúa cấp để người mang thư được đi qua lãnh thổ an toàn. Từ "passport" trong tiếng Anh xuất phát từ tiếng Pháp passe-port, nghĩa là "giấy đi qua cửa". Hình dạng cuốn sổ nhỏ quen thuộc chỉ được các nước thống nhất từ năm 1920; vùng mã đọc bằng máy xuất hiện từ chuẩn ICAO năm 1980; và hộ chiếu gắn chip lan rộng từ giữa thập niên 2000. Việt Nam cấp hộ chiếu phổ thông gắn chip từ ngày 01/3/2023.

Thư thông hành thời cổ: giấy xin cho đi qua

Trước khi có hộ chiếu, người đi xa mang theo thư của một nhân vật có quyền lực, nhờ các quan coi cửa ải, bến đò cho đi qua. Một trong những ghi chép cổ thường được nhắc là trong sách Nê-hê-mi của Kinh Thánh Cựu Ước: Nê-hê-mi xin vua Ba Tư Artaxerxes ban thư gửi các quan tổng trấn bên kia sông, để ông được đi qua trên đường về Giê-ru-sa-lem, vào khoảng thế kỷ 5 TCN.

Ở Trung Hoa, các triều đại cấp giấy cho người qua cửa ải; thời Đường gọi một loại giấy như vậy là quá sở (過所), ghi rõ người đi, người theo, hàng hoá mang theo và nơi đến. Đây là loại giấy có kiểm soát chặt, vì việc đi lại của dân chúng bị quản lý.

Ở Việt Nam thời quân chủ, người đi buôn, đi việc quan qua các trạm, đồn ải cũng phải có giấy tờ cho phép, nhưng việc đi ra nước ngoài của thường dân thời ấy rất hạn chế. Giấy đi đường gắn với chức phận và công việc, không phải giấy tờ cá nhân mỗi người đều có.

Từ "passe-port" đến cuốn sổ nhỏ

Ở châu Âu, các văn bản "giấy thông hành an toàn" (safe conduct) đã có từ thời trung đại. Ở Anh, một đạo luật năm 1414 thời vua Henry V về thư thông hành an toàn thường được nhắc là cột mốc sớm của việc nhà nước quản lý loại giấy này. Sang thế kỷ 17, triều đình Pháp cấp phổ biến loại giấy gọi là passe-port, và chính cái tên ấy đi vào nhiều ngôn ngữ châu Âu.

Thế kỷ 19 là thời kỳ thú vị: đường sắt phát triển, người đi lại quá nhiều để kiểm soát từng người, nên ở nhiều nước châu Âu việc kiểm tra hộ chiếu bị nới lỏng hoặc gần như bỏ. Phải đến đầu thế kỷ 20, khi các nước siết biên giới, hộ chiếu mới trở lại thành bắt buộc. Năm 1920, Hội Quốc Liên tổ chức hội nghị ở Paris về hộ chiếu và các thủ tục biên giới, đưa ra khuyến nghị về một mẫu hộ chiếu chung dạng cuốn sổ. Mẫu sổ nhỏ có trang thông tin cá nhân và các trang trống để đóng dấu bắt nguồn từ đó.

Cũng ở thời điểm này ra đời "hộ chiếu Nansen" (1922), mang tên nhà thám hiểm người Na Uy Fridtjof Nansen, cấp cho người không có quốc tịch để họ có giấy tờ đi lại. Đây là một trong những ví dụ đầu tiên về giấy tờ tuỳ thân dành cho người "không thuộc về nước nào".

Các mốc chính của hộ chiếu

Hai dòng chữ lạ ở cuối trang: vùng đọc bằng máy

Mở trang thông tin của hầu hết hộ chiếu hiện nay sẽ thấy hai dòng ký tự in hoa xen dấu "<" ở cuối trang. Đó là vùng đọc bằng máy (MRZ), theo tài liệu ICAO Doc 9303 công bố lần đầu năm 1980. Hai dòng ấy chứa loại giấy, nước cấp, họ tên viết không dấu, số hộ chiếu, quốc tịch, ngày sinh, giới tính, ngày hết hạn, kèm các chữ số kiểm tra để máy phát hiện lỗi đọc.

Nhờ MRZ, nhân viên cửa khẩu chỉ cần lướt hộ chiếu qua máy đọc thay vì gõ tay. Đây là lý do tên người Việt trên hộ chiếu luôn được viết không dấu: chuẩn quốc tế chỉ chấp nhận chữ cái Latinh cơ bản trong vùng này.

Hộ chiếu gắn chip: thêm một lớp chống giả

Hộ chiếu điện tử có chip không tiếp xúc giấu trong bìa hoặc trong một trang, thường nhận ra qua biểu tượng hình chiếc máy ảnh nhỏ in trên bìa. Chip lưu thông tin trang cá nhân, ảnh khuôn mặt và có thể có dữ liệu sinh trắc, kèm chữ ký số của nước cấp. Máy ở cửa khẩu đọc chip, kiểm chữ ký, rồi so ảnh trong chip với khuôn mặt người đứng trước camera.

Chính hộ chiếu gắn chip làm cho các cổng kiểm soát tự động ở sân bay trở nên khả thi: hành khách áp hộ chiếu, nhìn vào camera, cổng tự mở nếu khớp. Danh mục sinh trắc học của wiki này có bài riêng về cổng tự động. Ở đây chỉ cần nhớ: chip không thay được trang giấy, mà là lớp kiểm chứng thứ hai. Thẻ căn cước gắn chip của Việt Nam cũng theo cùng chuẩn kỹ thuật này.

Hộ chiếu nói gì về danh tính

Hộ chiếu là giấy tờ hiếm hoi chứng minh cùng lúc hai điều: bạn là ai và bạn thuộc về nước nào. Trang đầu của nhiều cuốn hộ chiếu còn in lời đề nghị chính quyền các nước tạo điều kiện cho người mang hộ chiếu đi lại — dấu vết trực tiếp của lá "thư thông hành" ngày xưa.

Vì vậy, với người sống ở nước ngoài lâu năm, cuốn hộ chiếu nhiều khi mang nghĩa nặng hơn tấm thẻ căn cước. Các chỉ số kiểu "hộ chiếu quyền lực" (số nước được miễn thị thực) cũng cho thấy giấy tờ tuỳ thân không chỉ là chuyện cá nhân mà gắn với vị thế quốc gia.

Góc nhìn hôm nay: giữ hộ chiếu và tìm hiểu thêm

• Không đăng ảnh trang thông tin hộ chiếu lên mạng, kể cả khi khoe chuyến đi. Hai dòng MRZ chứa đủ thông tin để đọc cả số hộ chiếu, ngày sinh, ngày hết hạn.
• Khi đi xa, lưu một bản chụp hộ chiếu ở nơi an toàn, tách khỏi bản gốc, để khi mất có thông tin báo cho cơ quan đại diện.
• Không gập, không đục lỗ bìa hộ chiếu gắn chip, vì có thể làm hỏng ăng-ten.
• Muốn đọc thêm: cuốn The Invention of the Passport của John Torpey là sách nghiên cứu kinh điển về lịch sử hộ chiếu. Tài liệu ICAO Doc 9303 công khai trên trang của ICAO cho ai muốn xem chuẩn kỹ thuật.

Thủ tục cấp, gia hạn, khai báo mất hộ chiếu ở Việt Nam xem trên Cổng Dịch vụ công quốc gia (dichvucong.gov.vn), cổng của Cục Quản lý xuất nhập cảnh, hoặc hỏi phòng quản lý xuất nhập cảnh công an tỉnh.