Giấy tờ tuỳ thân của người Việt đã đi qua bốn đời chính: chứng minh nhân dân (bản 9 số rồi bản 12 số), căn cước công dân mã vạch từ năm 2016, căn cước công dân gắn chip từ năm 2021, và thẻ căn cước theo Luật Căn cước 2023, cấp từ ngày 01/7/2024. Chứng minh nhân dân hết giá trị từ 01/01/2025; các thẻ căn cước công dân đã cấp vẫn dùng được đến khi hết hạn in trên thẻ (tính tới 11/2026). Điểm xuyên suốt cả quá trình là con số trên thẻ dần chuyển từ "số của tấm thẻ" thành "số của con người".
Chữ "căn cước" nghĩa là gì
"Căn cước" là từ Hán Việt (根腳), nghĩa đen là "gốc chân", nghĩa bóng là lai lịch, gốc gác của một người. Trong tiếng Việt nửa đầu thế kỷ 20, từ này đã được dùng để chỉ giấy tờ ghi lai lịch cá nhân, và người lớn tuổi ở nhiều nơi vẫn quen gọi giấy tuỳ thân là "giấy căn cước" dù tên chính thức đã đổi nhiều lần.
Còn "chứng minh nhân dân" là tên gọi mang tính hành chính hơn: tấm giấy dùng để chứng minh người cầm nó là ai. Khi Luật Căn cước công dân 2014 ra đời, chữ "căn cước" quay lại làm tên chính thức, và đến Luật Căn cước 2023 thì bỏ luôn hai chữ "công dân" vì luật mới còn điều chỉnh cả giấy chứng nhận căn cước cho người gốc Việt chưa xác định được quốc tịch.
Trước khi có thẻ: sổ đinh, sổ bộ và thẻ thuế thân
Làng xã Việt Nam thời quân chủ không phát giấy tờ cho từng người. Nhà nước quản dân qua sổ đinh và sổ điền: sổ đinh ghi đàn ông đến tuổi chịu thuế, lao dịch, binh dịch; sổ điền ghi ruộng đất. Phụ nữ và trẻ em gần như không có tên trong sổ của nhà nước. Danh tính một người lúc đó dựa vào cộng đồng: làng biết người ấy là con ai, cháu ai, ở xóm nào.
Thời Pháp thuộc, đàn ông đóng thuế thân được cấp giấy chứng nhận đã nộp thuế, dân gian gọi là thẻ thuế thân hay thẻ sưu. Văn học hiện thực những năm 1930 để lại nhiều trang về nỗi khổ sưu thuế, tiêu biểu là Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Tấm thẻ ấy trước hết là công cụ thu thuế, nhưng trong thực tế cũng thành thứ người ta phải mang theo khi đi lại.
Các đời giấy tờ tuỳ thân: mốc thời gian
| Giai đoạn | Giấy tờ | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Thời quân chủ | Không có giấy cá nhân phổ biến | Quản dân qua sổ đinh, sổ điền của làng |
| Thời Pháp thuộc | Giấy thuế thân và một số giấy tuỳ thân cho người đi lại | Gắn với thu thuế, chủ yếu cho nam giới |
| Nửa sau thế kỷ 20 đến 1999 | Giấy chứng minh nhân dân mẫu cũ | Giấy bìa, ảnh dán, thông tin viết tay, nhiều mẫu khác nhau qua các thời kỳ |
| Từ 1999 | Chứng minh nhân dân 9 số | Theo Nghị định 05/1999/NĐ-CP, ép nhựa, có vân tay hai ngón trỏ, ghi đặc điểm nhận dạng |
| Khoảng 2012–2015 | Chứng minh nhân dân 12 số | Cấp ở một số địa phương, in thông tin, dạng thẻ cứng |
| 2016–2020 | Căn cước công dân mã vạch | Theo Luật Căn cước công dân 2014, số 12 chữ số trùng số định danh cá nhân |
| 2021–6/2024 | Căn cước công dân gắn chip | Chip điện tử, mã QR, thay cho thẻ mã vạch |
| Từ 01/7/2024 | Thẻ căn cước | Theo Luật Căn cước 2023, bỏ vân tay trên mặt thẻ, "nơi đăng ký khai sinh" thay "quê quán" |
Ranh giới các giai đoạn trong thực tế không sắc nét: nhiều người cầm chứng minh nhân dân 9 số đến tận năm 2024, trong khi con cháu họ đã có thẻ gắn chip. Vì vậy trong một gia đình có thể tồn tại cùng lúc ba, bốn loại giấy khác nhau.
Bước ngoặt 2016: con số đi theo con người
Thay đổi lớn nhất không nằm ở chất liệu thẻ mà ở ý nghĩa của con số. Với chứng minh nhân dân 9 số, mỗi lần cấp lại ở tỉnh khác, người dân có thể nhận một số mới. Một người từng sống ở hai, ba tỉnh có thể đã đi qua hai, ba số chứng minh, và các giấy tờ cũ (sổ đỏ, sổ tiết kiệm, hợp đồng) mang những con số không còn khớp với giấy hiện tại.
Luật Căn cước công dân 2014 đặt ra số định danh cá nhân: mỗi người một số 12 chữ số, cấp một lần, không lặp lại, không đổi suốt đời. Số in trên thẻ căn cước công dân chính là số định danh đó. Từ đây, đổi thẻ bao nhiêu lần thì số vẫn giữ nguyên. Trẻ sinh ra được cấp số định danh ngay khi đăng ký khai sinh, nghĩa là con số có trước cả tấm thẻ.
Chính vì giấy tờ cũ mang số chứng minh cũ, nhiều cơ quan và ngân hàng phải đối chiếu số cũ với số mới. Mã QR trên thẻ gắn chip lưu cả số chứng minh nhân dân cũ một phần là để giải quyết chuyện này. Những rắc rối khi họ tên, ngày sinh, số giấy tờ không khớp nhau giữa các giấy là một đề tài riêng, thường gặp khi làm việc với ngân hàng và đất đai.
Từ mã vạch đến chip: thẻ thông minh hơn để làm gì
Thẻ căn cước công dân mã vạch (2016–2020) đã là thẻ nhựa in, có mã vạch một chiều ở mặt sau. Đến đầu năm 2021, mẫu thẻ gắn chip được đưa vào cấp đại trà. Con chip lưu thông tin cá nhân và ảnh, có chữ ký số của cơ quan cấp để máy đọc kiểm tra thẻ thật hay giả. Mã QR ở mặt trước giúp các quầy giao dịch quét nhanh thay vì gõ tay.
Tấm thẻ gắn chip mở đường cho một loạt thay đổi: ngân hàng đọc chip để đối chiếu khuôn mặt khi mở tài khoản, nhà mạng đối chiếu thông tin thuê bao, nhiều giấy tờ khác (bảo hiểm y tế, giấy phép lái xe) dần tích hợp vào cơ sở dữ liệu dân cư và hiện trên ứng dụng VNeID. Thẻ không còn là một mảnh nhựa đứng một mình mà là đầu mối của cả một hệ thống.
Năm 2024–2025: thẻ căn cước và hồi kết của chứng minh nhân dân
Luật Căn cước số 26/2023/QH15 có hiệu lực từ 01/7/2024. Từ ngày đó, thẻ cấp mới mang tên thẻ căn cước. Những thay đổi dễ thấy nhất trên mặt thẻ: không còn in vân tay, không còn dòng đặc điểm nhận dạng, "quê quán" được thay bằng "nơi đăng ký khai sinh", "nơi thường trú" được thay bằng "nơi cư trú". Luật cũng cho phép cấp thẻ cho trẻ dưới 14 tuổi theo nhu cầu.
Về chuyển tiếp, luật quy định chứng minh nhân dân còn hạn được dùng đến hết ngày 31/12/2024. Từ 01/01/2025, chứng minh nhân dân không còn giá trị sử dụng. Thẻ căn cước công dân (mã vạch hay gắn chip) đã cấp thì vẫn dùng đến hết hạn ghi trên thẻ; người dân không bắt buộc phải đổi sang thẻ căn cước mới khi thẻ cũ còn hạn (tính tới 11/2026). Một hiểu lầm hay lan truyền là "thẻ căn cước công dân gắn chip bị thu hồi" — điều này không đúng.
Những giấy tờ đã ghi số chứng minh nhân dân cũ (sổ đỏ, hợp đồng, giấy tờ xe) vẫn có giá trị; số cũ không làm giấy tờ đó mất hiệu lực. Khi làm thủ tục liên quan, cơ quan nhận hồ sơ sẽ đối chiếu số cũ với số định danh trong cơ sở dữ liệu.
Góc nhìn hôm nay: giữ lại gì, tìm hiểu ở đâu
Với mỗi gia đình, các đời giấy tờ cũ là một kho tư liệu nhỏ. Tấm chứng minh nhân dân giấy bìa của ông bà, có ảnh đen trắng dán keo và chữ viết tay, đã trở thành kỷ vật. Vài gợi ý cho người muốn giữ:
- Cất giấy tờ hết hạn ở nơi khô ráo, kèm một tờ ghi chú: của ai, cấp năm nào, dùng đến năm nào. Con cháu đời sau sẽ cảm ơn tờ ghi chú đó.
- Không vứt bừa giấy tờ hết hạn còn đọc được số và ảnh. Muốn bỏ thì cắt nhỏ phần số và ảnh; chip trên thẻ cũ cũng nên cắt qua.
- Ghi lại số chứng minh cũ của mình ở một nơi an toàn. Khi cần đối chiếu với giấy tờ đất, sổ tiết kiệm lâu năm, con số này rất hữu ích.
Muốn hiểu thêm về lịch sử quản lý dân cư, có thể tìm đọc các nghiên cứu về sổ đinh, địa bạ thời Nguyễn, hay ghé các bảo tàng lịch sử tỉnh, nơi đôi khi trưng bày giấy tờ hành chính cũ. Còn thủ tục cấp, đổi, cấp lại thẻ hiện hành thì xem trên Cổng Dịch vụ công quốc gia (dichvucong.gov.vn), ứng dụng VNeID hoặc hỏi công an xã/phường nơi cư trú.
Câu hỏi thường gặp
Chứng minh nhân dân còn dùng được không?
Không. Theo Luật Căn cước 2023, chứng minh nhân dân chỉ dùng được đến hết ngày 31/12/2024. Từ 01/01/2025, giấy này không còn giá trị sử dụng (tính tới 11/2026). Giấy tờ khác từng ghi số chứng minh cũ thì vẫn có giá trị.
Căn cước công dân gắn chip có phải đổi sang thẻ căn cước không?
Không bắt buộc khi thẻ còn hạn. Thẻ căn cước công dân đã cấp vẫn dùng đến ngày hết hạn in trên thẻ, sau đó mới cấp đổi sang thẻ căn cước. Thông tin này đúng tính tới 11/2026.
Thẻ căn cước khác căn cước công dân ở điểm nào?
Thẻ căn cước bỏ vân tay và đặc điểm nhận dạng trên mặt thẻ, đổi "quê quán" thành "nơi đăng ký khai sinh", "nơi thường trú" thành "nơi cư trú", và có thể cấp cho trẻ dưới 14 tuổi. Số trên thẻ vẫn là số định danh cá nhân 12 chữ số như trước.
Vì sao số căn cước khác số chứng minh nhân dân cũ?
Số chứng minh 9 số là số của tấm giấy và có thể đổi khi cấp lại ở tỉnh khác. Số trên thẻ căn cước là số định danh cá nhân, mỗi người một số cố định suốt đời. Hai hệ số khác nhau nên không thể suy số này ra số kia.
Chữ "căn cước" có nghĩa là gì?
"Căn cước" là từ Hán Việt, nghĩa đen là gốc chân, nghĩa bóng là lai lịch, gốc gác của một người. Từ này đã được dùng cho giấy tuỳ thân từ đầu thế kỷ 20 và trở lại làm tên chính thức từ Luật Căn cước công dân 2014.
