Thẻ căn cước theo Luật Căn cước 2023 (số 26/2023/QH15, hiệu lực 01/7/2024) khác thẻ căn cước công dân cũ ở năm điểm dễ thấy: đổi tên thẻ, bỏ vân tay và đặc điểm nhận dạng trên mặt thẻ, "nơi đăng ký khai sinh" thay cho "quê quán", "nơi cư trú" thay cho "nơi thường trú", và cấp được cho trẻ dưới 14 tuổi. Phía sau tấm thẻ, cơ sở dữ liệu thu thêm mống mắt, và thẻ được tích hợp thêm nhiều loại thông tin khác. Thẻ căn cước công dân đã cấp vẫn dùng đến hết hạn (tính tới 11/2026).
Vì sao lại có một luật mới chỉ sau chín năm
Luật Căn cước công dân 2014 ra đời khi cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư còn đang xây. Đến đầu thập niên 2020, cơ sở dữ liệu ấy đã có thông tin của gần như toàn bộ dân số, thẻ gắn chip đã cấp đại trà, và ứng dụng VNeID bắt đầu thay tấm thẻ trong nhiều giao dịch. Luật cũ không còn theo kịp: nó chỉ nói về "công dân", chưa có chỗ cho căn cước điện tử, chưa có cơ chế cho người gốc Việt chưa xác định được quốc tịch đang sống ở Việt Nam.
Luật Căn cước 2023 vì thế mở rộng phạm vi: quản lý căn cước của cả công dân và người gốc Việt Nam chưa xác định được quốc tịch, đặt căn cước điện tử thành một khái niệm chính thức, và gom nhiều loại thông tin vào một đầu mối.
Bảng so sánh: thẻ cũ và thẻ mới
| Nội dung | Căn cước công dân (Luật 2014) | Thẻ căn cước (Luật 2023) |
|---|---|---|
| Tên trên thẻ | Căn cước công dân | Căn cước |
| Vân tay trên mặt thẻ | In vân tay hai ngón trỏ | Không in (vẫn thu vào cơ sở dữ liệu) |
| Đặc điểm nhận dạng | Có (nốt ruồi, sẹo…) | Bỏ |
| Gốc gác | Quê quán | Nơi đăng ký khai sinh |
| Chỗ ở | Nơi thường trú | Nơi cư trú (thường trú hoặc tạm trú) |
| Độ tuổi được cấp | Từ đủ 14 tuổi | Từ đủ 14 tuổi bắt buộc; dưới 14 tuổi theo nhu cầu |
| Sinh trắc học thu thập | Ảnh khuôn mặt, vân tay | Ảnh khuôn mặt, vân tay, mống mắt; luật còn cho phép thu ADN và giọng nói khi người dân tự nguyện hoặc trong một số trường hợp luật định |
| Căn cước điện tử | Chưa có trong luật | Có, hiện trên ứng dụng VNeID |
| Người được cấp giấy | Công dân Việt Nam | Công dân, và giấy chứng nhận căn cước cho người gốc Việt chưa xác định quốc tịch |
Số trên thẻ vẫn là số định danh cá nhân 12 chữ số. Người đổi từ thẻ căn cước công dân sang thẻ căn cước giữ nguyên số.
Bỏ vân tay và nốt ruồi: vì sao không còn cần
Trên chứng minh nhân dân và căn cước công dân, vân tay in ở mặt sau cùng dòng "đặc điểm nhận dạng" (kiểu "nốt ruồi cách 2 cm dưới đuôi mắt trái"). Đó là cách nhận dạng của thời mà người kiểm tra chỉ có mắt thường và tấm thẻ trong tay. Ai đó nghi ngờ thì so ảnh, so nốt ruồi, nếu cần thì lăn tay so vân.
Khi thẻ có chip lưu ảnh và dữ liệu sinh trắc, có chữ ký số của cơ quan cấp, và có thể đối chiếu với cơ sở dữ liệu, việc in vân tay ra ngoài vừa thừa vừa có hại: ai cầm tấm thẻ hoặc ảnh chụp tấm thẻ đều thấy rõ hình vân tay của chủ thẻ. Bỏ nó khỏi mặt thẻ là bớt một thứ có thể bị lộ. Dòng đặc điểm nhận dạng cũng bị bỏ vì nốt ruồi có thể tẩy, sẹo có thể mờ, và nó chẳng giúp gì khi đã có ảnh khuôn mặt số hoá.
"Quê quán" thành "nơi đăng ký khai sinh": thay đổi gây bàn tán nhất
Với người Việt, quê quán là một phần của danh tính. "Quê ở đâu?" là câu hỏi đầu tiên khi làm quen. Trên giấy tờ, quê quán của con được xác định theo quê quán của cha hoặc mẹ (theo thoả thuận hoặc tập quán), nghĩa là một người sinh ra và lớn lên ở thành phố vẫn có thể ghi quê là một làng ở tỉnh khác mà mình chưa từng sống.
Cách hiểu đó tạo ra khó khăn khi xác minh: quê quán không có một "sổ gốc" nào để đối chiếu chắc chắn, và cùng một người có thể ghi quê quán khác nhau trên các giấy tờ qua các đời. Nơi đăng ký khai sinh thì rõ ràng hơn: đó là nơi có sổ hộ tịch ghi việc khai sinh của người đó. Thẻ căn cước vì thế in thông tin có thể kiểm chứng.
Điều cần hiểu đúng: quê quán không bị xoá khỏi đời sống hay khỏi cơ sở dữ liệu. Nó vẫn là thông tin trong giấy khai sinh và trong cơ sở dữ liệu dân cư. Chỉ là mặt thẻ in một thông tin khác.
Mống mắt, ADN, giọng nói: thu thập những gì
Luật Căn cước 2023 liệt kê các thông tin sinh trắc học có trong cơ sở dữ liệu căn cước: ảnh khuôn mặt, vân tay, mống mắt, ADN và giọng nói. Khi làm thẻ, người từ đủ 6 tuổi được thu ảnh, vân tay và mống mắt. ADN và giọng nói không thu thập đại trà khi làm thẻ; luật quy định thu khi người dân tự nguyện cung cấp hoặc khi cơ quan có thẩm quyền thu trong quá trình giải quyết vụ việc theo luật.
Đây là phần khiến nhiều người lo nhất, và lo là có lý: dữ liệu sinh trắc không đổi được như mật khẩu. Một khi bị lộ thì lộ mãi. Chính vì vậy đi kèm với luật căn cước còn có các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, trong đó dữ liệu sinh trắc thuộc nhóm dữ liệu nhạy cảm. Người đọc muốn hiểu sinh trắc học hoạt động thế nào có thể đọc thêm ở danh mục sinh trắc học của wiki này.
Tích hợp thông tin: một tấm thẻ, nhiều loại giấy
Luật mới cho phép tích hợp vào thẻ căn cước (thực chất là vào cơ sở dữ liệu mà thẻ và VNeID kết nối) các thông tin như thẻ bảo hiểm y tế, sổ bảo hiểm xã hội, giấy phép lái xe, giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn. Ý tưởng là người dân mang một thẻ hoặc mở một ứng dụng thay vì cả xấp giấy.
Trong thực tế, mức độ dùng được tuỳ nơi và tuỳ loại giấy. Khám bảo hiểm y tế bằng thẻ căn cước gắn chip đã phổ biến; xuất trình giấy phép lái xe qua VNeID cũng được chấp nhận khi thông tin đã tích hợp. Nhưng không phải nơi nào cũng có máy đọc chip, và có giao dịch vẫn cần bản giấy. Vì vậy chưa nên vứt bỏ các giấy tờ gốc.
Những gì không đổi
- Số định danh cá nhân vẫn giữ nguyên, kể cả khi đổi thẻ, đổi chỗ ở, hay sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính năm 2025.
- Mốc tuổi đổi thẻ vẫn là 14, 25, 40 và 60 tuổi, vì khuôn mặt thay đổi theo thời gian.
- Thẻ vẫn là giấy tờ tuỳ thân dùng trong mọi giao dịch, và có thể dùng thay hộ chiếu để đi lại giữa Việt Nam với nước có điều ước cho phép.
- Thẻ cũ còn hạn vẫn dùng được; luật không bắt đổi hàng loạt (tính tới 11/2026).
Góc nhìn hôm nay: đọc luật ở đâu, hỏi ai
Người muốn đọc nguyên văn có thể tìm Luật Căn cước số 26/2023/QH15 trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật (vbpl.vn) hoặc Công báo Chính phủ. Đọc luật gốc luôn tốt hơn đọc bản tóm tắt lan truyền trên mạng xã hội, nơi nhiều thông tin đã cũ hoặc sai (như chuyện "thẻ gắn chip bị thu hồi").
Bài này chỉ nói kiến thức phổ thông. Thủ tục, hồ sơ, lệ phí cụ thể để cấp, đổi, cấp lại thẻ xem trên Cổng Dịch vụ công quốc gia (dichvucong.gov.vn), ứng dụng VNeID, hoặc hỏi công an xã/phường nơi cư trú. Quy định có thể được sửa đổi; mọi thông tin ở đây đúng tính tới 11/2026.
Câu hỏi thường gặp
Thẻ căn cước mới có in vân tay không?
Không. Thẻ căn cước theo Luật 2023 không in vân tay và không ghi đặc điểm nhận dạng trên mặt thẻ. Vân tay vẫn được thu thập và lưu trong cơ sở dữ liệu căn cước, không in ra ngoài.
Thẻ căn cước có ghi quê quán không?
Không. Mặt thẻ ghi "nơi đăng ký khai sinh" thay cho "quê quán". Quê quán vẫn là thông tin trong giấy khai sinh và cơ sở dữ liệu dân cư, chỉ không in trên thẻ nữa.
Đổi từ căn cước công dân sang thẻ căn cước có đổi số không?
Không. Số in trên thẻ là số định danh cá nhân, cấp một lần và giữ suốt đời. Đổi thẻ bao nhiêu lần, số vẫn như cũ.
Làm thẻ căn cước có bị lấy ADN không?
Khi làm thẻ thông thường, người từ đủ 6 tuổi được thu ảnh khuôn mặt, vân tay và mống mắt. ADN và giọng nói theo luật chỉ được thu khi người dân tự nguyện hoặc trong trường hợp cơ quan có thẩm quyền thu theo quy định (tính tới 11/2026).
Luật Căn cước 2023 có hiệu lực từ ngày nào?
Luật Căn cước số 26/2023/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2024. Từ ngày này, thẻ cấp mới mang tên thẻ căn cước; chứng minh nhân dân dùng được đến hết 31/12/2024.
