Truyện Nôm khuyết danh: Phạm Công Cúc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa và ai viết

Truyện Nôm khuyết danh là những truyện thơ viết bằng chữ Nôm, phần lớn theo thể lục bát, không rõ tác giả, như Phạm Công Cúc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa, Thạch Sanh, Quan Âm Thị Kính, Phạm Tải Ngọc Hoa, Phan Trần, Nhị độ mai. Chúng được chép tay, khắc in, đọc to trong các buổi tối ở làng quê suốt thế kỷ 18–19, và nhiều truyện được dân gian thuộc lòng. Người viết ra chúng không để lại tên, hoặc tên bị mất trong quá trình chép đi chép lại. Đây là một trong những kho "danh tính bị khuyết" lớn nhất của văn học Việt Nam.

Truyện Nôm là gì

Truyện Nôm là thể loại truyện kể bằng thơ, viết bằng chữ Nôm, phát triển mạnh từ thế kỷ 17–18 đến thế kỷ 19. Đa số dùng thể lục bát, một số dùng song thất lục bát. Các bộ văn học sử thường chia truyện Nôm thành hai nhóm:

Sự phân chia này chỉ tương đối. Có những truyện khuyết danh nhưng lời thơ rất trau chuốt, như Phan Trần hay Nhị độ mai, cho thấy người viết là nhà nho có học.

Những truyện Nôm khuyết danh tiêu biểu

Phạm Công Cúc Hoa

Phạm Công nghèo khó, hiếu thảo, cưới được Cúc Hoa con nhà giàu. Cúc Hoa mất sớm, Phạm Công lấy vợ kế là Tào Thị, người hành hạ hai con riêng của chồng. Linh hồn Cúc Hoa về che chở các con. Truyện kết hợp lòng hiếu, tình nghĩa vợ chồng và yếu tố siêu nhiên, rất được ưa chuộng ở cả Bắc và Nam, được chuyển thể thành tuồng, chèo, cải lương.

Tống Trân Cúc Hoa

Một truyện khác, chỉ trùng tên nhân vật nữ. Tống Trân nghèo, học giỏi, đỗ trạng nguyên, đi sứ phương Bắc nhiều năm. Ở nhà, vợ là Cúc Hoa giữ trọn chung thuỷ trước sức ép gả cho người khác. Truyện ca ngợi sự thuỷ chung và ý chí vượt khó. Ở Hưng Yên có truyền thuyết và nơi thờ gắn với Tống Trân, cho thấy truyện Nôm và tín ngưỡng địa phương đan vào nhau.

Thạch Sanh

Truyện thơ dựa trên cổ tích Thạch Sanh – Lý Thông, kể chàng tiều phu diệt chằn tinh, đại bàng, cứu công chúa, bị Lý Thông cướp công, cuối cùng được minh oan. Hầu như người Việt nào cũng biết câu chuyện, nhưng ít người biết nó từng tồn tại dưới dạng truyện Nôm lục bát khuyết danh.

Quan Âm Thị Kính

Thị Kính bị nghi oan định giết chồng, cải trang làm nam giới đi tu, lại bị Thị Mầu vu oan là cha đứa con hoang, chịu đựng đến chết mới được minh oan, thành Phật Bà Quan Âm. Truyện Nôm khuyết danh này cùng vở chèo cùng tên là một phần quen thuộc của văn hoá Việt. Đáng chú ý: đây cũng là một câu chuyện về danh tính bị che giấu, khi Thị Kính phải sống dưới danh tính một tiểu sư nam, Kính Tâm.

Phan Trần và Nhị độ mai

Phan Trần kể mối tình giữa Phan Sinh và ni cô Diệu Thường, Nhị độ mai kể chuyện trung hiếu và tình yêu qua nhiều gian nan. Cả hai đều phỏng theo cốt truyện Trung Hoa, lời thơ khá điêu luyện. Với Nhị độ mai, đã có người đề xuất tác giả là Lý Văn Phức, nhưng đề xuất này chưa được chấp nhận rộng rãi.

Vì sao các truyện này không có tên tác giả

• Chữ Nôm bị coi là "nôm na": giới nho sĩ đặt chữ Hán lên trên. Viết truyện Nôm cho bình dân đọc không phải việc để lưu danh, có người còn ngại để tên.
• Chép tay và truyền miệng: mỗi lần chép là một lần có thể thêm bớt. Nhiều truyện có nhiều bản khác nhau về số câu, tình tiết, như nhiều người cùng viết.
• Khắc in thương mại: thế kỷ 19, các hiệu sách khắc ván in truyện Nôm để bán. Người khắc in quan tâm câu chuyện hơn tác giả; tên tác giả, nếu có, dễ bị bỏ đi. Có những bản truyện Nôm còn được khắc in tận vùng Phật Sơn (Quảng Đông) rồi đưa về bán.
• Cốt truyện vốn thuộc về cộng đồng: nhiều truyện dựa trên cổ tích ai cũng biết, người viết chỉ "kể lại bằng thơ", nên không coi mình là tác giả.

Gán tên tác giả: thận trọng thế nào

Với một số truyện, các nhà nghiên cứu đã đề xuất tác giả dựa trên văn phong, lời tựa, ghi chú trong các bản chép. Một số đề xuất được chấp nhận rộng rãi, số khác còn tranh cãi. Ví dụ, Trinh thử, truyện ngụ ngôn về chuột, từng được gán cho Hồ Huyền Quy nhưng vẫn còn bàn. Bích Câu kỳ ngộ thường được gán cho Vũ Quốc Trân, cũng không hoàn toàn chắc chắn.

Nguyên tắc của giới văn bản học là: chỉ gán tên khi có căn cứ đủ mạnh, và luôn ghi rõ mức độ chắc chắn. Người đọc phổ thông nên tiếp nhận những cái tên này như đề xuất, không phải sự thật đã xác lập.

Từ chữ Nôm sang chữ quốc ngữ

Từ cuối thế kỷ 19, nhiều truyện Nôm được phiên âm sang chữ quốc ngữ và in ở Sài Gòn, rồi Hà Nội. Đây là bước giúp các truyện tiếp tục sống khi chữ Nôm dần mất người đọc. Nhưng cũng chính ở bước này, nhiều dị bản bị chọn một, bỏ một, và văn bản quốc ngữ quen thuộc ngày nay chỉ là một trong nhiều phiên bản từng tồn tại.

Góc nhìn hôm nay

Truyện Nôm khuyết danh nhắc ta rằng văn học không phải lúc nào cũng gắn với một cái tên. Có những tác phẩm thuộc về cộng đồng nhiều hơn thuộc về một người: người viết đầu tiên, người chép, người sửa, người đọc to cho cả xóm nghe đều góp phần làm nên nó. Danh tính tác giả bị khuyết, nhưng tác phẩm thì không.

Ai muốn tìm hiểu nên bắt đầu từ các tuyển tập truyện Nôm có chú thích do các viện nghiên cứu biên soạn, đọc kèm phần giới thiệu văn bản. Thư viện của Viện Nghiên cứu Hán Nôm ở Hà Nội lưu giữ nhiều bản Nôm gốc. Xem một vở chèo Quan Âm Thị Kính hay một vở cải lương Phạm Công Cúc Hoa cũng là cách cảm được sức sống của các truyện này.