Người mặt nạ sắt: tù nhân không tên của vua Louis XIV là ai

Người mặt nạ sắt là một tù nhân bị giam suốt hơn ba mươi năm dưới triều vua Louis XIV nước Pháp, từ năm 1669 đến khi chết trong ngục Bastille ngày 19 tháng 11 năm 1703, luôn phải che mặt và không ai được biết tên. Theo ghi chép của viên sĩ quan ở Bastille, chiếc mặt nạ thật ra làm bằng nhung đen, không phải sắt; "mặt nạ sắt" là truyền thuyết về sau được Voltaire và Alexandre Dumas làm nổi tiếng. Các sử gia ngày nay nghiêng về giả thuyết ông là một người hầu được ghi tên "Eustache Dauger", nhưng vì sao ông bị giấu kỹ đến thế thì vẫn là bí ẩn.

Người tù bị bắt năm 1669

Tháng 7 năm 1669, một người đàn ông bị bắt gần Dunkerque, miền bắc nước Pháp. Trong thư của Bộ trưởng Chiến tranh Louvois gửi viên cai ngục Saint-Mars, người tù được gọi là "Eustache Dauger". Bức thư ra lệnh giam ông thật kín, và dặn rằng nếu ông nói bất cứ điều gì ngoài nhu cầu sinh hoạt hằng ngày thì sẽ bị xử tử.

Viên cai ngục Bénigne Dauvergne de Saint-Mars giữ ông suốt phần đời còn lại. Mỗi lần Saint-Mars được điều đi làm chỉ huy một nhà ngục khác, người tù đi theo:

Mặt nạ nhung, không phải mặt nạ sắt

Nguồn tư liệu gần nhất là nhật ký của Étienne du Junca, trung uý ở Bastille. Ông ghi lại ngày người tù đến năm 1698, đi cùng Saint-Mars, mặt đeo mặt nạ nhung đen. Ông cũng ghi ngày người tù chết năm 1703. Người tù được chôn ở nghĩa trang nhà thờ Saint-Paul với cái tên được ghi là "Marchioly".

Ông không phải lúc nào cũng đeo mặt nạ. Theo các nhà nghiên cứu, mặt nạ có lẽ chỉ dùng khi di chuyển hoặc khi có người lạ có thể nhìn thấy ông. Truyền thuyết về chiếc mặt nạ sắt khoá chặt suốt đời là sản phẩm của các tác giả thế kỷ 18 và 19.

Voltaire, Dumas và huyền thoại người anh em sinh đôi

Voltaire từng bị giam ở Bastille, và ông nghe kể chuyện về người tù bí ẩn. Trong sách Thời đại Louis XIV (Le Siècle de Louis XIV, 1751) và các bài viết sau đó, Voltaire gợi ý người tù là một người anh em của nhà vua, có thể là anh ngoài giá thú, mang khuôn mặt quá giống vua nên phải che đi.

Gần một thế kỷ sau, Alexandre Dumas đưa ý tưởng này vào phần cuối của bộ tiểu thuyết Ba chàng lính ngự lâm, tức Le Vicomte de Bragelonne: người tù là em sinh đôi của Louis XIV, và các chàng ngự lâm tìm cách đánh tráo hai anh em. Từ đó, "người mặt nạ sắt là anh em sinh đôi của vua" trở thành phiên bản mà công chúng biết nhiều nhất. Đây là hư cấu văn học, không có tư liệu nào ủng hộ.

Những giả thuyết được bàn nhiều nhất

Phần lớn sử gia hiện nay cho rằng người tù là người được gọi là Eustache Dauger, và rằng cái tên này có thể là tên thật hoặc tên đặt cho hồ sơ. Một cách giải thích phổ biến: ông có lẽ biết một bí mật nhạy cảm, có thể nghe được trong thời gian phục vụ Fouquet hoặc trong công việc trước đó, và nhà vua muốn ông không bao giờ được kể ra.

Giam người không cần xét xử: "lettre de cachet"

Để hiểu vì sao một người có thể bị giam hơn ba mươi năm mà không ai biết tên, cần biết công cụ quyền lực của vua Pháp thời đó: lettre de cachet, tức "thư đóng ấn". Đây là lệnh do nhà vua ký, có bộ trưởng ký kèm và đóng ấn hoàng gia, cho phép bắt giam một người mà không cần xét xử, không cần nêu tội danh, không có thời hạn.

Thư đóng ấn được dùng cho nhiều mục đích: giam những người bị coi là nguy hiểm cho nhà nước, giữ kín các vụ bê bối của gia đình quý tộc, thậm chí theo đề nghị của chính gia đình muốn "cất" một thành viên đi. Bastille là nơi nổi tiếng nhất giam người theo loại lệnh này. Người tù mặt nạ là trường hợp cực đoan, nhưng không phải trường hợp duy nhất bị giam chỉ bằng ý muốn của nhà vua.

Cách mạng Pháp năm 1789 bắt đầu bằng việc dân Paris tấn công Bastille, và thư đóng ấn bị bãi bỏ ngay sau đó. Câu chuyện người tù không tên trở thành một biểu tượng của sự chuyên quyền mà cách mạng muốn xoá bỏ, và đó cũng là một lý do khiến huyền thoại được nhắc đi nhắc lại trong thế kỷ 18.

Che mặt để xoá danh tính

Từ góc nhìn danh tính, chuyện người mặt nạ sắt là một ví dụ cực đoan của việc nhà nước chủ động xoá danh tính một con người: không tên, không mặt, không quyền nói. Chiếc mặt nạ ở đây không để giả danh ai, mà để không còn là ai cả. Ngay cả khi chết, người tù vẫn được ghi dưới một cái tên sai.

Điều trớ trêu: chính sự giấu giếm ấy lại làm người tù trở thành một trong những tù nhân nổi tiếng nhất lịch sử. Nếu ông được giam như mọi tù nhân khác, có lẽ không ai nhớ đến ông.

Góc nhìn hôm nay: đến đâu, đọc gì, xem gì

• Đảo Sainte-Marguerite ngoài khơi Cannes: Pháo đài Hoàng gia (Fort Royal) vẫn còn, có bảo tàng và căn phòng giam được giới thiệu là nơi người mặt nạ sắt từng bị nhốt. Từ Cannes có tàu ra đảo.
• Pinerolo (Ý): thành phố có những sự kiện và trưng bày gắn với truyền thuyết người mặt nạ sắt.
• Bastille: ngục đã bị phá năm 1789; nơi đó nay là quảng trường Bastille ở Paris.
• Phim: The Man in the Iron Mask (1998), Leonardo DiCaprio đóng hai vai vua và người tù, dựa theo Dumas, nghĩa là hư cấu.
• Sách: các sách khảo cứu về người mặt nạ sắt bằng tiếng Pháp và tiếng Anh, chẳng hạn của sử gia Jean-Christian Petitfils, phân tích kỹ các giả thuyết dựa trên thư từ Louvois – Saint-Mars.