Các họ phổ biến nhất Việt Nam: Trần, Lê, Phạm, Hoàng, Phan, Vũ và gốc tích

Sau họ Nguyễn, các họ đông nhất Việt Nam thường được kể theo thứ tự Trần, Lê, Phạm, Hoàng – Huỳnh, Phan, Vũ – Võ, rồi tới Đặng, Bùi, Đỗ, Hồ, Ngô, Dương, Lý. Chỉ khoảng mười lăm họ này đã gồm phần rất lớn dân số người Kinh. Điểm chung đáng chú ý: gần như mọi họ từng làm vua ở Việt Nam đều nằm trong nhóm đầu, và mỗi họ mang theo một lớp lịch sử riêng.

Bảng các họ lớn: chữ Hán, ước tính và dấu mốc

Tỉ lệ dưới đây là ước tính hay được trích trong sách báo, không phải kết quả công bố từ tổng điều tra dân số (tổng điều tra ở Việt Nam không công bố thống kê theo họ). Nên đọc như thứ tự tương đối, không nên tin đến từng phần mười.

Họ Trần và họ Lê: hai họ vua đứng ngay sau họ Nguyễn

Họ Trần

Nhà Trần trị vì gần hai thế kỷ, từ năm 1226 đến 1400, với ba lần đánh thắng quân Nguyên – Mông. Họ Trần là họ của những tên tuổi quen thuộc nhất trong sử học đường: Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông, Trần Hưng Đạo (Trần Quốc Tuấn), Trần Quang Khải. Thời Trần có tục hôn nhân nội tộc để giữ quyền trong họ, nên tôn thất nhà Trần rất đông và phân bố rộng ở đồng bằng Bắc Bộ.

Chữ 陳 bên Trung Hoa cũng là một họ lớn, đặc biệt đông ở Quảng Đông, Phúc Kiến và Đài Loan. Vì vậy, trong cộng đồng người Hoa ở Việt Nam cũng có nhiều người họ Trần; họ Trần ở Việt Nam là sự cộng dồn của nhiều nguồn chứ không chỉ con cháu nhà Trần.

Họ Lê

Họ Lê làm vua hai lần: nhà Tiền Lê của Lê Hoàn (980–1009) và nhà Hậu Lê mở đầu bằng Lê Lợi sau khởi nghĩa Lam Sơn, kéo dài trên danh nghĩa tới năm 1789. Thời Hậu Lê, vua còn ban họ Lê cho nhiều công thần, làm họ này thêm đông.

Điều thú vị: chữ 黎 bên Trung Quốc là một họ hiếm. Họ Lê là ví dụ rõ nhất cho thấy bảng họ của người Việt không phải bản sao bảng họ Trung Hoa. Một họ nhỏ bên kia biên giới lại là họ lớn thứ ba ở đây.

Phạm, Phan, Đặng, Bùi, Đỗ: những họ của quan lại, học giả

Không làm vua, nhưng nhóm họ này có mặt dày đặc trong lịch sử khoa cử và trước tác.

• Phạm: Phạm Ngũ Lão, tướng thời Trần, nổi tiếng với bài thơ Thuật hoài; Phạm Sư Mạnh, nhà thơ thời Trần; Phạm Đình Hổ cuối thế kỷ 18 – đầu 19, tác giả Vũ trung tuỳ bút, cuốn tuỳ bút ghi lại phong tục, lễ nghi thời Lê mạt.
• Phan: Phan Phu Tiên biên soạn Đại Việt sử ký tục biên thời Lê sơ; Phan Huy Chú đầu thế kỷ 19 viết Lịch triều hiến chương loại chí, bộ bách khoa về điển chế các triều.
• Đặng: hai cha con Đặng Tất, Đặng Dung, tướng của nhà Hậu Trần chống quân Minh đầu thế kỷ 15.
• Bùi: Bùi Thị Xuân, nữ tướng nhà Tây Sơn; Bùi Huy Bích, nhà văn hoá cuối thời Lê, người tuyển Hoàng Việt thi tuyển.
• Đỗ: Đỗ Anh Vũ, đại thần quyền lực thời Lý Anh Tông, thế kỷ 12.

Khi một họ có nhiều người đỗ đạt, làng có người họ ấy thường dựng nhà thờ, văn chỉ; danh tiếng dòng họ lại khiến con cháu giữ họ cẩn thận hơn. Đó là một lý do những họ này vững vàng qua nhiều thế kỷ.

Hoàng – Huỳnh và Vũ – Võ: một chữ, hai cách đọc

Trong bảng trên, Hoàng và Huỳnh được tính là một họ, Vũ và Võ cũng vậy, vì mỗi cặp viết bằng cùng một chữ Hán (黃 và 武). Cách đọc Huỳnh, Võ phổ biến ở miền Nam và một phần miền Trung, hình thành do tục kiêng tên huý của các chúa, vua nhà Nguyễn. Chuyện hai cách đọc có bài riêng trong danh mục; ở đây chỉ cần nhớ: khi so số người mang họ, gộp hai cách đọc lại mới thấy đúng tầm của hai họ này.

Một mẹo nhỏ: họ Vũ (武) và họ Ngô (吳) khi phiên âm tiếng Trung đều thành "Wu", nên người nước ngoài đọc tài liệu chữ Latinh hay nhầm hai họ với nhau. Trong tiếng Việt chúng khác hẳn.

Họ Hồ, Ngô, Dương, Lý: họ vua mà không đông

Nếu họ vua luôn kéo theo số đông thì Hồ, Ngô, Dương, Lý phải đông hơn. Mỗi họ có lý do riêng:

• Họ Hồ: nhà Hồ chỉ trị vì bảy năm (1400–1407) rồi sụp đổ trước quân Minh. Họ Hồ ngày nay đông ở Nghệ An, gắn với nhiều dòng họ khoa bảng; nữ sĩ Hồ Xuân Hương cũng được cho là gốc họ Hồ ở Quỳnh Đôi, Nghệ An.
• Họ Ngô: Ngô Quyền thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, nhà Ngô tồn tại ngắn. Họ Ngô về sau có nhiều nhà văn hoá như Ngô Sĩ Liên, người biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư (hoàn thành năm 1479), và dòng Ngô Thì ở Tả Thanh Oai với Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm.
• Họ Dương: Dương Đình Nghệ làm Tiết độ sứ đầu thế kỷ 10; Dương Vân Nga là hoàng hậu của hai triều Đinh và Tiền Lê.
• Họ Lý: là họ vua lâu đời nhưng bị nhà Trần đổi thành họ Nguyễn năm 1232, nên ngày nay chỉ còn là họ nhỏ.

Họ Đinh của Đinh Bộ Lĩnh và họ Mạc của Mạc Đăng Dung cũng là họ vua nhưng không vào nhóm đầu. Sự phân bố họ vì thế không chỉ phụ thuộc vào việc "từng làm vua", mà còn vào triều đại dài hay ngắn, kết thúc êm hay đổ vỡ, và có lệnh đổi họ nào theo sau hay không.

Mức tập trung khác thường

Đặt cạnh các nước Đông Á, họ người Việt tập trung hơn cả. Hàn Quốc có ba họ Kim, Lee, Park chiếm gần một nửa dân số theo điều tra dân số của nước này; ở Trung Quốc ba họ lớn nhất cộng lại khoảng một phần năm; Nhật Bản thì ngược lại, có hàng chục nghìn họ khác nhau. Việt Nam, chỉ với họ Nguyễn và vài họ theo sau, nghiêng hẳn về phía tập trung.

Hệ quả thực tế ai cũng gặp: trong một lớp học bốn mươi em, có khi hơn chục em họ Nguyễn, vài em họ Trần, họ Lê. Họ gần như không giúp phân biệt người, nên người Việt quen gọi nhau bằng tên, và danh sách lớp thường xếp theo tên chứ không theo họ.

Góc nhìn hôm nay: đi tìm dấu tích họ của mình

• Di tích gắn với từng họ vua: đền Đô (Bắc Ninh) thờ các vua Lý; khu di tích nhà Trần ở Nam Định cũ; khu di tích Lam Kinh (Thanh Hoá) gắn với nhà Hậu Lê; thành nhà Hồ (Thanh Hoá), di sản văn hoá thế giới được UNESCO công nhận năm 2011; cố đô Hoa Lư (Ninh Bình) với đền vua Đinh, vua Lê.
• Nhà thờ họ ở quê: nơi giữ gia phả, câu đối, sắc phong; nhiều gia phả họ Phạm, Phan, Đặng, Bùi ghi rõ ông tổ đến từ làng nào.
• Đọc thêm: Họ và tên người Việt Nam (Lê Trung Hoa); Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính) phần nói về họ hàng, giỗ tết.
• Đọc số liệu tỉnh táo: bảng xếp hạng họ trên mạng thường lấy cùng một nguồn ước tính; con số đến hàng phần trăm không nên được hiểu như kết quả đo chính xác.