Đàn ông công dân La Mã cổ thời Cộng hoà thường mang tên ba phần (tria nomina): praenomen là tên riêng, nomen là tên thị tộc, cognomen là tên nhánh hay biệt danh. Gaius Julius Caesar là Gaius thuộc thị tộc Julius, nhánh Caesar. Phụ nữ thường chỉ có một tên lấy từ tên thị tộc của cha, như Julia hay Cornelia.
Ba phần của một cái tên La Mã
| Phần | Nghĩa | Ví dụ: Marcus Tullius Cicero |
|---|---|---|
| Praenomen | Tên riêng, dùng trong gia đình và giữa người thân | Marcus |
| Nomen (nomen gentilicium) | Tên thị tộc (gens), truyền đời, thường tận cùng bằng -ius | Tullius |
| Cognomen | Tên nhánh trong thị tộc, gốc là biệt danh | Cicero |
| Agnomen (không bắt buộc) | Danh hiệu thêm vì chiến công hay sự kiện | (Cicero không có) |
Nếu so với tên người Việt, nomen gần giống họ: nó truyền từ cha sang con và cho biết người đó thuộc dòng nào. Cognomen gần giống một "chi" trong họ lớn. Praenomen là tên gọi. Nhưng cách dùng trong đời sống thì khác hẳn, như sẽ thấy dưới đây.
Praenomen: kho tên riêng nhỏ đến bất ngờ
Điều lạ nhất của tên La Mã là kho tên riêng rất hẹp. Thời Cộng hoà, chỉ khoảng mười mấy praenomen được dùng phổ biến, và mỗi thị tộc lại thường chỉ dùng vài cái. Vì quá quen, chúng được viết tắt trong văn bia:
- C. = Gaius (chữ C cổ từng dùng cho âm G, nên viết tắt giữ nguyên chữ C)
- Cn. = Gnaeus
- L. = Lucius
- M. = Marcus
- P. = Publius
- Q. = Quintus
- T. = Titus; Ti. = Tiberius
- Sex. = Sextus; D. = Decimus
Một số praenomen nghe như số thứ tự: Quintus (thứ năm), Sextus (thứ sáu), Decimus (thứ mười). Giới nghiên cứu còn bàn liệu chúng ban đầu chỉ thứ tự sinh hay tháng sinh; đến thời Cộng hoà muộn thì chúng đã chỉ là tên bình thường.
Vì tên riêng ít và trùng nhiều, praenomen không giúp phân biệt người trong đời sống công cộng. Ngoài gia đình, người La Mã gọi nhau bằng nomen hay cognomen. Cicero là "Cicero" ở diễn đàn, chỉ là "Marcus" với người nhà.
Nomen: cái tên của cả thị tộc
Thị tộc (gens) là nhóm các gia đình tin rằng mình cùng một tổ tiên. Nomen là dấu hiệu của thị tộc: Julius, Cornelius, Claudius, Valerius, Tullius. Thị tộc Julius tự nhận là hậu duệ của Iulus, con trai người anh hùng thành Troy Aeneas trong truyền thuyết — một niềm tự hào mà Caesar và người kế vị tận dụng triệt để. Đây là truyền thuyết dòng họ, không phải sử liệu.
Trên văn bia, người La Mã còn ghi thêm tên cha để rõ dòng dõi, ví dụ M. Tullius M. f. Cicero: Marcus Tullius Cicero, con trai (filius) của Marcus. Cách ghi này khá giống chuỗi "ibn" trong tên Ả Rập, chỉ ngắn hơn.
Cognomen: biệt danh trở thành tên nhánh
Cognomen ban đầu là biệt danh, thường dựa vào đặc điểm cơ thể hay tính cách, rồi truyền xuống thành tên một nhánh. Vì thế nhiều cái tên lẫy lừng có nghĩa gốc khá… bình dân:
| Cognomen | Nghĩa gốc trong tiếng Latinh | Người nổi tiếng |
|---|---|---|
| Cicero | hạt đậu gà | Marcus Tullius Cicero, nhà hùng biện |
| Naso | (người) mũi to | Publius Ovidius Naso, nhà thơ Ovid |
| Brutus | chậm chạp, đần | Lucius Junius Brutus, Marcus Junius Brutus |
| Crassus | béo, dày | Marcus Licinius Crassus |
| Rufus | tóc đỏ | nhiều người |
Về chữ Cicero, Plutarch kể trong Cuộc đời Cicero rằng một tổ tiên của ông có vết lõm ở chóp mũi giống rãnh hạt đậu gà, nên mang biệt danh ấy. Bạn bè khuyên Cicero bỏ cái tên quê mùa này khi bước vào chính trường, nhưng ông đáp rằng sẽ làm cho nó nổi tiếng hơn những tên tuổi lớn nhất — và quả thật đã làm vậy.
Caesar nghĩa là gì
Nguồn gốc chữ Caesar vẫn còn tranh cãi. Pliny Già cho rằng người đầu tiên mang tên này được sinh ra bằng cách mổ bụng mẹ (caesus, "bị cắt"); các nguồn khác gợi ý từ "caesaries" (mái tóc dày), hoặc một chữ chỉ con voi. Chuyện thường nghe "Julius Caesar được sinh mổ, nên gọi là mổ caesar" không đứng vững: mẹ ông, bà Aurelia, còn sống nhiều năm sau khi ông trưởng thành, điều khó xảy ra với ca mổ thời ấy, và cái tên Caesar đã có trong dòng họ từ trước.
Agnomen: danh hiệu cho chiến công
Một số người được thêm phần thứ tư, agnomen, như một danh hiệu. Publius Cornelius Scipio, người đánh bại Hannibal ở trận Zama năm 202 trước Công nguyên, được gọi là Scipio Africanus — "người của châu Phi". Agnomen có thể truyền cho con cháu như một vinh dự, hoặc do được nhận nuôi mà có.
Phụ nữ, người được nhận nuôi và nô lệ được giải phóng
Phụ nữ
Phụ nữ La Mã thời Cộng hoà thường chỉ có một tên: dạng giống cái của nomen của cha. Con gái Cicero tên Tullia; con gái nhà Julius tên Julia; con gái nhà Cornelius tên Cornelia. Nếu nhà có hai con gái, người ta phân biệt bằng Maior (lớn) và Minor (nhỏ), nhiều hơn thì dùng số thứ tự như Tertia (thứ ba). Chị gái của hoàng đế Augustus là Octavia Minor — Octavia em, để phân biệt với người chị cùng cha.
Con nuôi
Người được nhận nuôi lấy tên đầy đủ của cha nuôi, và có thể giữ dấu vết gia đình gốc ở cuối. Gaius Octavius, cháu của Caesar, được nhận nuôi theo di chúc năm 44 trước Công nguyên và trở thành Gaius Julius Caesar. Sử học hiện đại gọi ông là "Octavianus" để tránh nhầm với người chú; từ năm 27 trước Công nguyên, ông nhận danh hiệu Augustus.
Nô lệ được giải phóng
Nô lệ khi được trả tự do thường nhận praenomen và nomen của chủ cũ, giữ tên cũ của mình làm cognomen. Thư ký của Cicero tên Tiro, sau khi được giải phóng trở thành Marcus Tullius Tiro. Ông được gắn với một hệ thống tốc ký về sau gọi là "ký hiệu Tiro". Cái tên của người nô lệ cũ vì thế mang luôn tên thị tộc của người chủ.
Hệ thống tan rã thế nào
Năm 212, hoàng đế thường được gọi là Caracalla ban quyền công dân La Mã cho gần như mọi người tự do trong đế quốc. Tên chính thức của ông có nomen Aurelius, và hàng triệu công dân mới lấy nomen Aurelius theo ông. Khi nửa đế quốc cùng mang một nomen, nomen mất tác dụng phân biệt.
Praenomen thì dần biến khỏi văn bia từ thời Đế chế. Đến cuối thời cổ đại, nhiều người chỉ còn được biết bằng một tên. Hệ thống ba tên tan đi cùng đế quốc phương Tây, và châu Âu trung đại quay lại kiểu một tên gọi, trước khi họ mới dần hình thành từ nghề nghiệp, nơi ở và tên cha.
Góc nhìn hôm nay: dấu vết còn lại
- Tháng Bảy và tháng Tám: July đặt theo Julius (Caesar), August theo danh hiệu Augustus.
- Kaiser và Tsar: tước hiệu hoàng đế Đức và Nga đi ra từ chữ Caesar — một cognomen trở thành danh từ chung cho "hoàng đế".
- Tên riêng ngày nay: Julia, Claudia, Marcus, Lucius, Antonio, Mario đều có gốc từ tên La Mã.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc Các cuộc đời song hành của Plutarch (phần Cicero, Caesar) hoặc Mười hai hoàng đế La Mã của Suetonius, rồi đến các bảo tàng có văn bia La Mã để thử tự đọc những chữ viết tắt như C., M., L. Khi đã quen bộ khung praenomen – nomen – cognomen, mỗi tấm bia đá trở thành một bản lý lịch ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Praenomen, nomen, cognomen là gì?
Đây là ba phần trong tên một nam công dân La Mã thời Cộng hoà: praenomen là tên riêng, nomen là tên thị tộc truyền đời, cognomen là tên nhánh vốn gốc từ biệt danh. Ví dụ Marcus Tullius Cicero.
Họ của Julius Caesar là gì?
Tên đầy đủ của ông là Gaius Julius Caesar. Gaius là tên riêng, Julius là tên thị tộc (gần với "họ"), Caesar là tên nhánh trong thị tộc Julius.
Phụ nữ La Mã đặt tên thế nào?
Phụ nữ La Mã thời Cộng hoà thường chỉ có một tên, là dạng giống cái của tên thị tộc của cha: Julia, Cornelia, Tullia. Chị em cùng nhà được phân biệt bằng Maior, Minor hoặc số thứ tự.
Cicero nghĩa là gì?
Cicero trong tiếng Latinh nghĩa là hạt đậu gà. Theo Plutarch, biệt danh này có từ một tổ tiên có vết lõm ở chóp mũi giống rãnh hạt đậu gà, rồi truyền xuống thành tên nhánh.
Julius Caesar có sinh mổ không?
Nhiều khả năng là không. Mẹ ông còn sống nhiều năm sau đó, và tên Caesar đã có trong dòng họ từ trước. Nguồn gốc chữ Caesar vẫn còn tranh cãi.
