Ở thế kỷ 19, nhiều nhà văn nữ ký tác phẩm bằng tên đàn ông hoặc tên không rõ nam nữ để sách được đọc nghiêm túc. Ba chị em Charlotte, Emily và Anne Brontë in Jane Eyre, Đồi gió hú và Agnes Grey năm 1847 dưới tên Currer, Ellis và Acton Bell; Mary Ann Evans viết Middlemarch dưới tên George Eliot. Họ chọn vậy vì biết sách của "nữ tác giả" thường bị đánh giá bằng định kiến trước khi được đọc.
Ba anh em nhà Bell không có thật
Năm 1846, ba chị em con một mục sư ở làng Haworth, vùng Yorkshire (Anh), tự bỏ tiền in một tập thơ chung: Poems by Currer, Ellis, and Acton Bell. Tập thơ gần như không bán được — Charlotte về sau kể chỉ bán được hai bản. Nhưng ba cái tên giả đã ra đời và theo họ vào văn học thế giới.
Năm 1847, cả ba cùng in tiểu thuyết: Jane Eyre của "Currer Bell" (Charlotte), Đồi gió hú của "Ellis Bell" (Emily), Agnes Grey của "Acton Bell" (Anne). Jane Eyre thành công ngay, và giới phê bình London bắt đầu đoán: anh em nhà Bell là ai, là đàn ông hay đàn bà, là một người hay ba người?
| Tên thật | Bút danh | Tiểu thuyết in năm 1847 |
|---|---|---|
| Charlotte Brontë (1816–1855) | Currer Bell | Jane Eyre |
| Emily Brontë (1818–1848) | Ellis Bell | Đồi gió hú (Wuthering Heights) |
| Anne Brontë (1820–1849) | Acton Bell | Agnes Grey |
Ba bút danh giữ nguyên chữ cái đầu tên thật (C, E, A) và dùng chung họ Bell. Những cái tên ấy cố ý không rõ là nam hay nữ: Currer, Ellis, Acton đều lạ tai với người Anh thời đó.
Charlotte giải thích lựa chọn của các em
Năm 1850, sau khi Emily và Anne đã mất, Charlotte viết lời giới thiệu cho lần in lại tiểu thuyết của hai em, trong đó kể vì sao ba chị em chọn tên mập mờ. Đại ý: họ không muốn tuyên bố mình là phụ nữ, vì có cảm giác rằng nữ tác giả dễ bị nhìn bằng định kiến, bị khen chê vì giới tính chứ không vì tác phẩm. Đây là một trong những lời tự bạch rõ nhất của thế kỷ 19 về lý do phụ nữ cần bút danh.
Mười năm trước đó, năm 1837, Charlotte từng gửi thơ cho nhà thơ Robert Southey xin nhận xét. Ông viết lại một câu được trích mãi về sau: "Literature cannot be the business of a woman's life, and it ought not to be" — văn chương không thể và không nên là sự nghiệp của đời một người phụ nữ. Bối cảnh ấy giúp hiểu vì sao ba chị em không ký tên thật.
Chuyến đi London năm 1848
Mùa hè năm 1848, nhà xuất bản in sách của Emily và Anne giới thiệu với đối tác Mỹ như thể mọi cuốn của nhà Bell đều do một tác giả viết. Để chứng minh với nhà xuất bản của mình, Smith, Elder & Co., rằng họ là những người khác nhau, Charlotte và Anne đi tàu lên London và xuất hiện tận văn phòng. Người xuất bản lần đầu thấy "Currer Bell" là một phụ nữ nhỏ nhắn đến từ vùng quê. Với công chúng, danh tính của họ chỉ dần được biết rộng rãi trong vài năm sau đó.
George Eliot: cái tên để được đọc như một trí thức
Mary Ann Evans (1819–1880) đã là một biên tập viên, dịch giả, nhà phê bình có tiếng ở London trước khi viết tiểu thuyết. Năm 1856, bà viết bài tiểu luận châm biếm Silly Novels by Lady Novelists (Những tiểu thuyết ngớ ngẩn của các bà tiểu thuyết gia), chê lối văn sướt mướt mà người ta mặc định là "văn đàn bà". Bà biết rõ định kiến ấy, và không muốn tác phẩm của mình bị xếp chung ngăn.
Còn một lý do riêng: từ năm 1854, bà sống chung với nhà phê bình George Henry Lewes, người đã có vợ nhưng không thể ly hôn theo luật Anh thời đó. Xã hội Victoria coi đó là bê bối. Một cái tên đàn ông giúp sách của bà được đọc mà không kéo theo đời tư.
Bà ký George Eliot từ loạt truyện Scenes of Clerical Life (1857–1858), rồi tiểu thuyết Adam Bede (1859). Chữ George thường được cho là lấy từ tên Lewes.
Kẻ mạo nhận làm George Eliot
Khi Adam Bede thành công, một người đàn ông tên Joseph Liggins ở Warwickshire được đồn là tác giả thật, và ông ta không phủ nhận. Những người ủng hộ Liggins còn viết thư lên báo. Chuyện kẻ khác nhận vơ tác phẩm của mình khiến danh tính thật của George Eliot dần được công khai ngay năm 1859. Bút danh bảo vệ được tác giả khỏi định kiến, nhưng cũng mở cửa cho kẻ mạo danh.
Bà vẫn giữ tên George Eliot cho các tác phẩm sau, kể cả kiệt tác Middlemarch (1871–1872), dù ai cũng biết đó là Mary Ann Evans. Lúc ấy, bút danh đã thành thương hiệu văn chương của chính bà.
Những người phụ nữ khác chọn tên nam
- George Sand (Amantine Lucile Aurore Dupin, 1804–1876), nhà văn Pháp. Bút danh "Sand" xuất phát từ cuốn sách đầu bà viết chung với Jules Sandeau, ký "J. Sand"; từ năm 1832, với Indiana, bà ký George Sand.
- Louisa May Alcott, tác giả Những người phụ nữ bé nhỏ, từng viết truyện ly kỳ, rùng rợn dưới tên A. M. Barnard — danh tính này chỉ được giới nghiên cứu phát hiện nhiều thập niên sau khi bà mất.
- J.K. Rowling: nhà xuất bản Harry Potter đề nghị dùng chữ viết tắt vì e rằng độc giả nam nhỏ tuổi ngại sách của tác giả nữ; chữ K được bà thêm vào lấy theo tên bà nội Kathleen. Sau này bà còn viết trinh thám dưới tên nam Robert Galbraith. Đây là những điều chính bà đã kể công khai.
Hai thế kỷ cách nhau, nhưng lý do đằng sau khá giống: lo rằng người đọc sẽ đánh giá tác phẩm qua giới tính tác giả trước khi đọc.
Còn ở Việt Nam?
Ở Việt Nam đầu thế kỷ 20, câu chuyện đi theo hướng khác. Những phụ nữ đầu tiên viết báo không giấu giới tính mà nhiều khi còn ghi rõ: bà Công Tằng Tôn Nữ Đồng Canh ký Đạm Phương nữ sử — "nữ sử" là danh xưng dành cho người phụ nữ cầm bút. Bà Nguyễn Thị Khuê, con gái nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu, ký Sương Nguyệt Anh và năm 1918 làm chủ bút tờ Nữ giới chung, thường được coi là tờ báo đầu tiên dành cho phụ nữ Việt Nam.
Việc ghi rõ "nữ" trong bút danh là một tuyên bố: phụ nữ cũng cầm bút. Hai hướng — giấu giới tính như chị em Brontë, hay khẳng định giới tính như Đạm Phương nữ sử — đều là phản ứng trước cùng một thực tế: chữ nghĩa từng được coi là việc của đàn ông.
Nên gọi họ bằng tên nào hôm nay?
Năm 2020, một dự án ở Anh nhân kỷ niệm 25 năm một giải thưởng văn học dành cho tác giả nữ đã in lại hai mươi lăm tác phẩm của các nhà văn nữ từng dùng bút danh nam, lần này ghi tên thật trên bìa. Dự án bị phản đối khá nhiều: người ta chỉ ra rằng chính các tác giả đã chọn bút danh, rằng George Eliot giữ tên ấy cả khi không còn cần giấu, và đổi tên thay họ là đi ngược ý muốn của họ.
Tranh luận này đặt ra câu hỏi đáng nghĩ: bút danh là lớp vỏ bị ép buộc mà ta nên bóc đi, hay là lựa chọn cần tôn trọng? Không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp, nhưng cách an toàn là nói cả hai: tên tác giả đã chọn, và tên thật của họ.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện các nhà văn nữ dùng tên nam là một bài học về định kiến: nó cho thấy người đọc từng phán xét sách qua cái tên trên bìa. Nó cũng là lời nhắc rằng bút danh có thể vừa là sự tự vệ vừa là sự tự khẳng định.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc Cuộc đời Charlotte Brontë (1857) của Elizabeth Gaskell, bạn thân của Charlotte; ghé Bảo tàng Nhà xứ Brontë ở Haworth (Anh) nếu có dịp; và đọc các bản dịch tiếng Việt của Jane Eyre, Đồi gió hú, Middlemarch với cái nhìn mới về người đã viết chúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chị em Brontë dùng bút danh nam?
Charlotte Brontë kể rằng ba chị em không muốn tuyên bố mình là phụ nữ vì sợ nữ tác giả bị đánh giá bằng định kiến. Họ chọn những cái tên mập mờ Currer, Ellis và Acton Bell, giữ chữ cái đầu tên thật.
George Eliot là ai?
George Eliot là bút danh của nhà văn Anh Mary Ann Evans (1819–1880), tác giả Middlemarch và Adam Bede. Bà dùng tên nam để tác phẩm được đọc nghiêm túc và tách khỏi đời tư bị xã hội Victoria dị nghị.
Đồi gió hú lúc đầu ký tên ai?
Đồi gió hú in năm 1847 dưới tên Ellis Bell, bút danh của Emily Brontë. Cùng năm, Charlotte in Jane Eyre dưới tên Currer Bell và Anne in Agnes Grey dưới tên Acton Bell.
George Sand tên thật là gì?
George Sand là bút danh của nhà văn Pháp Amantine Lucile Aurore Dupin (1804–1876). Bà dùng tên này từ năm 1832 với tiểu thuyết Indiana.
Phụ nữ Việt Nam đầu thế kỷ 20 ký bút danh thế nào?
Nhiều người ghi rõ mình là phụ nữ, như Đạm Phương nữ sử. Sương Nguyệt Anh, con gái Nguyễn Đình Chiểu, làm chủ bút tờ Nữ giới chung năm 1918.
