Mark Twain tên thật là Samuel Langhorne Clemens; bút danh lấy từ tiếng hô đo độ sâu trên tàu sông Mississippi, "mark twain" nghĩa là nước sâu hai sải, đủ an toàn cho tàu chạy. George Orwell tên thật là Eric Arthur Blair, chọn chữ Orwell theo tên một con sông ở hạt Suffolk nước Anh. Cùng với Lewis Carroll, Molière, Voltaire, Maxim Gorky hay Lỗ Tấn, đây là những bút danh nổi tiếng đến mức tên thật gần như bị quên.
Bảng tra: bút danh lừng danh và tên thật
| Bút danh | Tên thật | Nước | Bút danh từ đâu ra |
|---|---|---|---|
| Molière | Jean-Baptiste Poquelin | Pháp | Dùng từ năm 1644, không rõ lý do |
| Voltaire | François-Marie Arouet | Pháp | Còn tranh luận, giả thuyết hay gặp là đảo chữ |
| Stendhal | Marie-Henri Beyle | Pháp | Theo tên thị trấn Stendal ở Đức |
| Mark Twain | Samuel Langhorne Clemens | Mỹ | Tiếng hô đo độ sâu trên tàu sông |
| Lewis Carroll | Charles Lutwidge Dodgson | Anh | Latinh hoá rồi đảo hai tên đầu |
| O. Henry | William Sydney Porter | Mỹ | Không rõ, dùng từ khi ở tù |
| Maxim Gorky | Aleksey Maksimovich Peshkov | Nga | "Gorky" nghĩa là cay đắng |
| Lỗ Tấn | Chu Thụ Nhân | Trung Quốc | "Lỗ" là họ mẹ |
| George Orwell | Eric Arthur Blair | Anh | Theo sông Orwell ở Suffolk |
| Pablo Neruda | Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto | Chile | Giấu cha chuyện làm thơ |
| Dr. Seuss | Theodor Seuss Geisel | Mỹ | Tên đệm, cũng là họ mẹ |
Mark Twain: tiếng hô trên sông Mississippi
Samuel Clemens (1835–1910) lớn lên ở Hannibal, bang Missouri, bên bờ sông Mississippi. Thời trẻ ông học nghề và làm hoa tiêu tàu hơi nước trên sông từ năm 1857 đến khi nội chiến Mỹ làm giao thông đường sông ngưng trệ năm 1861. Trên tàu, người thả dây dò nước hô to độ sâu cho hoa tiêu nghe. "Mark twain" nghĩa là dây đã chìm tới vạch thứ hai: hai sải, khoảng 3,7 mét — vừa đủ cho tàu đi an toàn.
Ông ký bút danh Mark Twain lần đầu vào tháng 2 năm 1863, khi viết cho tờ Territorial Enterprise ở Virginia City, Nevada. Về sau Clemens kể ông "mượn" bút danh từ một thuyền trưởng già từng ký tên ấy trên báo, nhưng các nhà nghiên cứu chưa tìm thấy bằng chứng người thuyền trưởng đó dùng bút danh này. Có cả một giả thuyết vui rằng tên lấy từ cách ghi nợ hai ly rượu ở quán; giả thuyết này càng ít căn cứ hơn.
Dù gốc thế nào, cái tên hợp với ông một cách lạ lùng: Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer và Huckleberry Finn đều diễn ra bên dòng Mississippi, và bút danh mang luôn tiếng của con sông ấy.
George Orwell: một cái tên rất Anh
Eric Arthur Blair (1903–1950) sinh ở Ấn Độ thuộc Anh, học ở Eton, làm cảnh sát thuộc địa ở Miến Điện, rồi bỏ việc về châu Âu sống nghèo khó để viết. Cuốn sách đầu tiên của ông, Down and Out in Paris and London (Túng quẫn ở Paris và London, 1933), kể những tháng ông làm rửa bát, ngủ nhà tế bần. Ông không muốn gia đình ngượng vì chuyện đó in dưới tên Blair.
Trong thư gửi người đại diện, ông đưa ra một danh sách vài bút danh để chọn, trong đó có George Orwell. Chữ George là cái tên Anh bình dị nhất, Orwell là con sông ở hạt Suffolk, vùng ông từng sống. Về sau, Trại súc vật (1945) và 1984 (1949) đều mang tên George Orwell.
Điều thú vị: Orwell chưa bao giờ đổi tên chính thức. Bạn bè thân vẫn gọi ông là Eric, và trên bia mộ ở một nghĩa trang làng ở Oxfordshire chỉ khắc tên thật Eric Arthur Blair. Cả thế giới biết bút danh, còn tảng đá giữ tên khai sinh.
Lewis Carroll: mẹo đảo chữ của một nhà toán học
Charles Lutwidge Dodgson (1832–1898) dạy toán ở Đại học Oxford. Năm 1856, ông chế ra bút danh bằng một mẹo ngôn ngữ: chuyển hai tên đầu "Charles Lutwidge" sang tiếng Latinh thành "Carolus Ludovicus", đảo thứ tự, rồi Anh hoá trở lại thành "Lewis Carroll". Bút danh này ký trên Alice ở xứ sở thần tiên (1865) và Alice ở xứ sở trong gương (1871). Sách toán, sách logic thì ông vẫn in dưới tên Dodgson. Một người, hai danh tính — một cho trẻ em, một cho giới học thuật.
Truyền thống Pháp: Molière, Voltaire, Stendhal
- Molière: Jean-Baptiste Poquelin, con một gia đình thợ bọc nệm cho triều đình, bắt đầu dùng tên Molière năm 1644 khi theo nghề sân khấu. Ông không để lại lời giải thích. Một cách hiểu phổ biến là ông muốn tránh làm gia đình mang tiếng, vì nghề diễn thời đó bị coi thường.
- Voltaire: François-Marie Arouet dùng tên Voltaire từ năm 1718. Gốc chữ còn tranh luận; giả thuyết hay gặp nhất là đảo chữ từ "Arouet l. j." (Arouet le jeune – Arouet con) viết theo chữ Latinh cổ, trong đó U thành V và J thành I.
- Stendhal: Marie-Henri Beyle, tác giả Đỏ và đen, dùng hơn một trăm bút danh khác nhau trong đời. Cái tên trụ lại được cho là lấy từ Stendal, một thị trấn ở Đức.
Gorky và Lỗ Tấn: bút danh mang một thái độ
Aleksey Peshkov (1868–1936) mồ côi sớm, lăn lộn kiếm sống từ nhỏ. Năm 1892, ông ký truyện đầu tay bằng tên Maxim Gorky — "Gorky" trong tiếng Nga nghĩa là cay đắng. Bút danh này như một tuyên ngôn về những gì ông viết: đời sống khắc nghiệt của tầng lớp dưới đáy, thể hiện trong bộ ba tự truyện mở đầu bằng Thời thơ ấu mà nhiều thế hệ người Việt đã đọc.
Chu Thụ Nhân (1881–1936) dùng rất nhiều bút danh trong đời viết báo. Cái tên Lỗ Tấn xuất hiện năm 1918 với truyện ngắn Nhật ký người điên, mở đầu văn học hiện đại Trung Quốc. Chữ "Lỗ" là họ của mẹ ông. Về sau, khi ông đã nổi tiếng, nhiều bút danh khác bị quên, còn Lỗ Tấn ở lại trên mọi bìa sách — ở Việt Nam cũng vậy, với AQ chính truyện.
Khi bút danh "nuốt" luôn tên thật
Có bút danh dừng lại ở bìa sách, có bút danh đi vào cả giấy tờ:
- Pablo Neruda (1904–1973) chọn bút danh khi còn là thiếu niên ở Chile, để người cha — vốn phản đối chuyện làm thơ — không biết. Năm 1946, ông đổi tên chính thức thành Pablo Neruda. Bút danh trở thành tên thật.
- George Orwell thì ngược lại: không bao giờ đổi tên, giữ hai danh tính đến cuối đời.
- Dr. Seuss (Theodor Seuss Geisel) dùng tên đệm, cũng là họ thời con gái của mẹ, làm bút danh — một cách ở giữa: không hẳn giả, không hẳn thật.
- O. Henry (William Sydney Porter) bắt đầu ký tên này khi đang thụ án vì tội biển thủ trong nhà tù bang Ohio, khoảng 1898–1901. Gốc chữ không rõ, và ông cũng không giải thích nhất quán. Bút danh giúp ông đăng truyện mà không lộ quá khứ.
Những cách làm ra một bút danh
Nhìn lại cả danh sách, có thể thấy vài "công thức" lặp lại khắp thế giới:
- Lấy tên nơi chốn: Orwell (sông), Stendhal (thị trấn) — giống Tô Hoài, Tản Đà của Việt Nam.
- Lấy họ mẹ hoặc tên đệm: Lỗ Tấn, Dr. Seuss.
- Chơi chữ, đảo chữ: Lewis Carroll, Voltaire (theo một giả thuyết).
- Một từ có nghĩa: Gorky (cay đắng), Mark Twain (độ sâu an toàn).
- Không ai biết: Molière, O. Henry — đôi khi người viết mang lý do theo mình.
Góc nhìn hôm nay
Những bút danh này đã sống lâu hơn tên thật của người mang chúng. Đọc lại câu chuyện đằng sau, người đọc thấy rõ hơn tác giả: Orwell muốn giữ gìn gia đình, Carroll muốn tách hai thế giới, Gorky muốn nói về nỗi cay đắng, Neruda muốn được làm thơ.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc Life on the Mississippi (Đời trên sông Mississippi, 1883), nơi Mark Twain kể về nghề hoa tiêu; các tiểu luận của Orwell như Why I Write (1946), nơi ông tự kể về nghề viết; hoặc ghé các nhà tưởng niệm Lỗ Tấn ở Thượng Hải và quê ông Thiệu Hưng nếu có dịp — nơi trưng bày bản thảo ký đủ loại bút danh của ông.
Câu hỏi thường gặp
Mark Twain tên thật là gì?
Mark Twain tên thật là Samuel Langhorne Clemens (1835–1910). Bút danh lấy từ tiếng hô đo độ sâu trên tàu sông Mississippi, nghĩa là nước sâu hai sải, khoảng 3,7 mét.
George Orwell tên thật là gì?
George Orwell tên thật là Eric Arthur Blair (1903–1950). Ông chọn Orwell theo tên một con sông ở hạt Suffolk và không bao giờ đổi tên chính thức; bia mộ ông khắc tên thật.
Lewis Carroll là ai?
Lewis Carroll là bút danh của Charles Lutwidge Dodgson, giảng viên toán ở Oxford và tác giả Alice ở xứ sở thần tiên. Bút danh được tạo bằng cách Latinh hoá và đảo hai tên đầu của ông.
Lỗ Tấn tên thật là gì?
Lỗ Tấn tên thật là Chu Thụ Nhân (1881–1936). Ông dùng bút danh này từ năm 1918 với truyện Nhật ký người điên; chữ "Lỗ" là họ của mẹ ông.
Maxim Gorky nghĩa là gì?
Gorky trong tiếng Nga nghĩa là cay đắng. Đây là bút danh của Aleksey Maksimovich Peshkov (1868–1936), tác giả bộ ba tự truyện mở đầu bằng Thời thơ ấu.
