Bút danh nhà văn Việt Nam: Nam Cao, Tô Hoài, Nhất Linh, Thạch Lam là ai

Nam Cao tên thật là Trần Hữu Tri, Tô Hoài là Nguyễn Sen, Nhất Linh là Nguyễn Tường Tam, còn Thạch Lam là Nguyễn Tường Vinh (sau đổi thành Nguyễn Tường Lân), em ruột Nhất Linh. Nhiều bút danh lớn của văn học Việt Nam thế kỷ 20 ghép từ tên quê hương: Nam Cao lấy từ hai địa danh quê ở Hà Nam, Tô Hoài từ sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức, Tản Đà từ núi Tản và sông Đà.

Bảng tra nhanh: bút danh và tên thật

Nam Cao: một bút danh ghép từ quê nghèo

Trần Hữu Tri sinh ở làng Đại Hoàng, tỉnh Hà Nam — ngôi làng về sau thành "làng Vũ Đại" trong truyện của ông. Bút danh Nam Cao được giải thích là ghép từ hai địa danh hành chính cũ của quê ông: Nam Sang và Cao Đà. Trước khi dùng Nam Cao, ông từng ký những bút danh khác như Thuý Rư, Xuân Du khi viết thơ, truyện ngắn đăng báo những năm cuối thập niên 1930.

Chuyện tên gọi quanh Nam Cao còn có một chi tiết nổi tiếng: truyện ngắn ông đặt tên Cái lò gạch cũ, khi in thành sách năm 1941, bị nhà xuất bản đổi thành Đôi lứa xứng đôi cho hấp dẫn người mua. Những lần in sau, truyện mang tên Chí Phèo — cái tên mà học sinh cả nước biết ngày nay. Một tác phẩm, ba cái tên; một nhà văn, nhiều bút danh.

Tô Hoài: sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức

Nguyễn Sen sinh năm 1920 ở quê ngoại, làng Nghĩa Đô, khi ấy thuộc phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông, nay thuộc Hà Nội. Bút danh Tô Hoài ghép từ tên sông Tô Lịch chảy qua vùng ấy và phủ Hoài Đức. Ông dùng bút danh này cho Dế Mèn phiêu lưu ký (1941) và gần như toàn bộ sự nghiệp kéo dài hơn bảy mươi năm, với hàng trăm đầu sách.

Tô Hoài cũng là một trong những nhà văn Việt viết nhiều nhất về chính vùng đất làm nên bút danh của mình: những làng ven Hà Nội, nghề dệt cửi, chợ quê. Cái tên và tác phẩm gắn với nhau như một bản đồ.

Nhất Linh và Thạch Lam: hai anh em, hai bút danh

Gia đình họ Nguyễn Tường ở Cẩm Giàng, Hải Dương có ba anh em cùng làm nên Tự Lực văn đoàn — nhóm văn chương lớn nhất những năm 1930:

• Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam): người sáng lập và linh hồn của nhóm, chủ trương các tờ Phong Hoá và Ngày Nay, viết Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Đôi bạn.
• Hoàng Đạo (Nguyễn Tường Long): cây bút nghị luận, viết Mười điều tâm niệm.
• Thạch Lam (Nguyễn Tường Vinh, sau đổi là Nguyễn Tường Lân): người em út, viết những truyện ngắn nhẹ và buồn như Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa, và tập tuỳ bút Hà Nội băm sáu phố phường in năm 1943, sau khi ông mất.

Ba anh em mang chung họ Nguyễn Tường trên giấy tờ, nhưng trên bìa sách là ba cái tên chẳng liên quan gì đến nhau. Người đọc thời đó không cần biết họ là anh em mới mua sách — đó chính là một tác dụng của bút danh. Cùng nhóm còn có Khái Hưng (Trần Khánh Giư) và Tú Mỡ (Hồ Trọng Hiếu); phần lớn thành viên Tự Lực văn đoàn đều viết dưới bút danh.

Tản Đà, Hàn Mặc Tử: bút danh mang chí hướng

Nguyễn Khắc Hiếu, người làng Khê Thượng, xứ Sơn Tây, quê ở chân núi Ba Vì gần sông Đà, chọn bút danh Tản Đà — ghép núi Tản Viên và sông Đà. Ông là gạch nối giữa thơ cũ và Thơ mới, và bút danh của ông vẫn mang dáng dấp tên hiệu nhà nho: lấy non sông quê nhà làm tên mình.

Nguyễn Trọng Trí thì đi qua nhiều bút danh: Minh Duệ Thị, Phong Trần, Lệ Thanh, rồi Hàn Mạc Tử, cuối cùng là Hàn Mặc Tử. Chữ "mạc" (bức rèm) đổi thành "mặc" (mực) làm cái tên chuyển nghĩa từ "người sau bức rèm lạnh" thành "người của bút mực" — đây là cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu nêu, dựa vào lời kể của người thân và bạn văn.

Những cái tên tưởng là bút danh nhưng là tên thật

Không phải nhà văn nào cũng dùng bút danh. Một số cái tên nghe "văn chương" đến mức nhiều người tưởng là tự đặt, nhưng thật ra là tên khai sinh hoặc rút gọn từ tên khai sinh:

• Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố: viết dưới tên thật (dù có lúc dùng thêm bút danh phụ khi viết báo).
• Xuân Diệu: tên thật Ngô Xuân Diệu, chỉ bỏ họ.
• Huy Cận: tên thật Cù Huy Cận, cũng chỉ bỏ họ.

Ngược lại, có tên trông như tên thật mà lại là bút danh: Kim Lân (Nguyễn Văn Tài), Thâm Tâm (Nguyễn Tuấn Trình), Chế Lan Viên (Phan Ngọc Hoan). Gặp một nhà văn mới, cách chắc nhất vẫn là tra từ điển văn học thay vì đoán từ cái tên.

Vì sao thế hệ 1930–1945 dùng bút danh nhiều đến thế

1. Nghề báo. Phần lớn nhà văn thời này sống bằng nghề viết báo. Một người có thể viết cho vài tờ cùng lúc, mỗi tờ một tên, để không lộ ra rằng cả trang báo do một người viết.
2. Kiểm duyệt thuộc địa. Báo chí chịu kiểm duyệt của chính quyền thuộc địa; đổi tên giúp người viết bớt bị chú ý.
3. Truyền thống tên hiệu. Nhà nho xưa vốn có tên tự, tên hiệu. Thế hệ trí thức Tây học vẫn mang thói quen ấy, chỉ chuyển từ chữ Hán sang chữ Quốc ngữ.
4. Tách đời riêng. Nhiều nhà văn là công chức, giáo viên; bút danh giúp tách việc viết khỏi nghề nghiệp ban ngày.

Góc nhìn hôm nay

Với học sinh, bảng bút danh – tên thật là thứ hay gặp trong đề kiểm tra. Nhưng thú vị hơn là đọc bút danh như một manh mối: Tô Hoài và Nam Cao cho biết quê nhà, Tú Mỡ cho biết giọng văn, Hàn Mặc Tử cho biết chí hướng. Cái tên tự đặt nhiều khi là dòng tự giới thiệu ngắn nhất của nhà văn.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể đến Bảo tàng Văn học Việt Nam ở Hà Nội, đọc các bộ từ điển văn học và từ điển tác giả do Viện Văn học biên soạn, hoặc về thăm nhà lưu niệm, khu mộ của các nhà văn ở quê: khu mộ Nam Cao ở làng Đại Hoàng (Hà Nam), làng Nghĩa Đô gắn với tuổi thơ Tô Hoài.