Nhà nho xưa thường có ít nhất ba tên: danh là tên chính cha mẹ đặt, tự là tên chữ đặt khi trưởng thành để người ngang hàng gọi cho lịch sự, và hiệu là tên tự đặt nói lên chí hướng, nơi ở hay sở thích. Nguyễn Du có danh là Du, tự là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên; Nguyễn Trãi có hiệu Ức Trai; Lê Hữu Trác tự gọi mình là Hải Thượng Lãn Ông — "ông lười đất Hải Thượng".
Danh, tự, hiệu: ba tên cho ba lớp quan hệ
Tập quán này đến từ văn hoá Hán và được giới nho sĩ Việt Nam tiếp nhận suốt nhiều thế kỷ. Mỗi loại tên dành cho một kiểu quan hệ:
| Loại tên | Ai đặt, khi nào | Ai được dùng |
|---|---|---|
| Tên tục, nhũ danh | Gia đình đặt lúc nhỏ, có khi là tên xấu cho dễ nuôi | Người nhà |
| Danh (chính danh) | Cha mẹ đặt, dùng trên giấy tờ, sổ đinh, bảng thi | Bản thân tự xưng, cha mẹ, thầy, vua gọi |
| Tự (tên chữ) | Đặt khi trưởng thành, thường liên quan nghĩa với danh | Bạn bè, người ngang hàng gọi cho kính trọng |
| Hiệu | Tự đặt, có thể có nhiều hiệu trong đời | Dùng ký thơ văn, đặt tên sách, người đời gọi |
| Biệt hiệu | Tự đặt hoặc người khác gọi, thường vui hoặc tự trào | Tuỳ hoàn cảnh |
Sách Lễ ký, thiên Khúc lễ, chép quy tắc: con trai hai mươi tuổi làm lễ đội mũ (lễ quan) thì đặt tự; con gái khi hứa gả thì cài trâm và đặt tự. Từ đó, gọi thẳng danh của một người trưởng thành bị coi là thất lễ — chỉ người bề trên mới được làm thế. Chuyện kiêng tên mở rộng thành kiêng huý trong gia đình và triều đình là một đề tài lớn khác; ở đây chỉ cần nhớ: tự sinh ra để người khác có cách gọi mình một cách tôn trọng.
Tự thường "giải nghĩa" cho danh
Tự không đặt tuỳ tiện. Nó thường cùng nghĩa, bổ sung nghĩa, hoặc đối nghĩa với danh. Đọc được mối liên hệ này là đọc được ý của người đặt tên.
- Gia Cát Lượng, tự Khổng Minh: "Lượng" là sáng, "Minh" cũng là sáng — tự nhắc lại và nhấn mạnh danh.
- Khổng Tử, tên Khâu, tự Trọng Ni: "Trọng" chỉ người con thứ hai; "Ni" gắn với núi Ni Khâu, nơi cha mẹ ông được cho là đã cầu tự.
- Đỗ Phủ, tự Tử Mỹ: "Phủ" là tiếng gọi đẹp dành cho đàn ông, "Mỹ" là đẹp.
Với người Việt, tự cũng theo lối ấy, nhưng vì tên nhiều nhà nho Việt được ghi chép không đầy đủ, mối liên hệ danh – tự không phải lúc nào cũng giải thích được chắc chắn.
Hiệu: tên nói chí hướng và chỗ ở
Nếu tự là tên để người khác gọi, hiệu là tên để tự giới thiệu với đời. Nhà nho đặt hiệu theo phòng đọc sách, theo quê, theo núi sông, theo cách mình muốn sống. Vì thế hiệu hay có những chữ chỉ nơi chốn hoặc thân phận:
| Chữ trong hiệu | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Trai | phòng đọc sách, phòng tĩnh | Ức Trai (Nguyễn Trãi) |
| Hiên | hiên nhà, phòng nhỏ | Thanh Hiên (Nguyễn Du) |
| Đường | gian nhà, nhà học | Quế Đường (Lê Quý Đôn) |
| Cư sĩ | người ở ẩn, tu tại gia | Bạch Vân cư sĩ (Nguyễn Bỉnh Khiêm) |
| Ông, tẩu | ông già (tự gọi mình) | Hải Thượng Lãn Ông (Lê Hữu Trác) |
| Sơn | núi, thường là núi quê | Quế Sơn (Nguyễn Khuyến) |
Nhiều tập thơ được đặt theo hiệu tác giả: Ức Trai thi tập của Nguyễn Trãi, Bạch Vân am thi tập của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Thanh Hiên thi tập của Nguyễn Du, Quế Đường thi tập của Lê Quý Đôn. Hiệu vì vậy làm nhiệm vụ gần giống bút danh của nhà văn hiện đại: nó là cái tên ký trên tác phẩm.
Nguyễn Du và những cái tên của ông
Nguyễn Du (1765–1820), tác giả Truyện Kiều, có tự là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên. Các tài liệu còn ghi những biệt hiệu khác ông dùng trong những năm lánh về quê, như Hồng Sơn lạp hộ (người đi săn ở núi Hồng) — gợi cuộc sống săn bắn ở vùng núi Hồng Lĩnh quê cha.
Cái tên Tố Như đi vào văn học qua chính thơ ông. Bài Độc Tiểu Thanh ký (Đọc chuyện nàng Tiểu Thanh) kết bằng hai câu chữ Hán nổi tiếng:
Bất tri tam bách dư niên hậu,
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?
(Không biết ba trăm năm sau nữa, người đời ai khóc Tố Như?)
Ông gọi chính mình bằng tự — cách xưng hô vừa khiêm vừa trang trọng — và tự hỏi hậu thế có ai thương mình như mình thương nàng Tiểu Thanh. Hơn hai trăm năm sau, câu hỏi ấy vẫn được nhắc mỗi khi nói về ông.
Những cái tên của các danh nho Việt Nam
| Danh nhân | Tự | Hiệu, biệt hiệu | Người đời hay gọi |
|---|---|---|---|
| Nguyễn Trãi (1380–1442) | — | Ức Trai | Ức Trai |
| Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585) | Hanh Phủ | Bạch Vân cư sĩ | Trạng Trình |
| Lê Quý Đôn (1726–1784) | Doãn Hậu | Quế Đường | Bảng nhãn Lê Quý Đôn |
| Lê Hữu Trác (1724–1791) | — | Hải Thượng Lãn Ông | Lãn Ông |
| Nguyễn Du (1765–1820) | Tố Như | Thanh Hiên | Nguyễn Du |
| Nguyễn Công Trứ (1778–1858) | Tồn Chất | Ngộ Trai, Hy Văn | Nguyễn Công Trứ, Hy Văn |
| Cao Bá Quát (1809–1855) | Chu Thần | Cúc Đường, Mẫn Hiên | Thánh Quát |
| Nguyễn Khuyến (1835–1909) | Miễn Chi | Quế Sơn | Tam nguyên Yên Đổ |
Cột cuối cho thấy thêm một lớp tên nữa: người đời gọi danh nhân bằng học vị hoặc quê. "Trạng Trình" vì Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ Trạng nguyên và được phong tước Trình Tuyền hầu; "Tam nguyên Yên Đổ" vì Nguyễn Khuyến đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội, Đình và quê ở làng Yên Đổ. Nguyễn Khuyến còn có tên lúc nhỏ là Nguyễn Thắng; tên Khuyến là tên ông đổi sau khi thi hỏng một lần, với nghĩa tự khuyến khích mình.
Hải Thượng Lãn Ông: cái hiệu tự trào
Lê Hữu Trác, danh y thế kỷ 18, chọn hiệu Hải Thượng Lãn Ông. "Hải Thượng" ghép từ Hải Dương (quê cha) và Thượng Hồng (tên phủ); "Lãn Ông" là "ông lười". Ông từ bỏ đường quan, về Hương Sơn (Hà Tĩnh) quê mẹ chữa bệnh, viết sách thuốc. Chữ "lười" ở đây là lười danh lợi, không phải lười việc: bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh của ông gồm hàng chục quyển. Một cái hiệu khiêm nhường mà nói được cả lựa chọn sống.
Tên tự, tên hiệu ra sao khi chữ Hán lùi lại
Đầu thế kỷ 20, khi chữ Quốc ngữ và báo chí lên ngôi, tập quán đặt tự và hiệu nhạt dần. Nhưng nó không biến mất mà đổi dạng. Thế hệ trí thức Tây học chuyển sang dùng bút danh, nhiều bút danh vẫn mang dáng dấp tên hiệu: Tản Đà lấy núi sông quê, Hàn Mặc Tử dùng chữ Hán gợi chí. Có thể coi bút danh hiện đại là người thừa kế của tên hiệu nhà nho.
Một số người ngày nay vẫn đặt tên hiệu cho mình — nhà thư pháp, hoạ sĩ, người chơi cổ ngoạn — và ký hiệu đó trên tác phẩm, trên con dấu triện. Đây là cách giữ một truyền thống, không phải quy định gì.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu danh, tự, hiệu giúp đọc sách sử, bia đá và thơ chữ Hán dễ hơn nhiều: một người có thể xuất hiện dưới ba bốn cái tên trong cùng một tài liệu. Khi gặp một cái tên lạ trong thơ văn cũ, câu hỏi đầu tiên nên là "đây là danh, tự hay hiệu của ai?".
Muốn đi tiếp, có thể đọc Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (phần về tên gọi), các bộ tuyển thơ văn chữ Hán có phần tiểu sử tác giả, hoặc ghé Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội và Khu di tích Nguyễn Du ở Tiên Điền (Hà Tĩnh), nơi còn giữ bia đá, câu đối, hoành phi và tư liệu về các danh nho.
Câu hỏi thường gặp
Tên tự và tên hiệu khác nhau thế nào?
Tên tự được đặt khi trưởng thành, thường liên quan nghĩa với tên chính, để bạn bè gọi cho kính trọng. Tên hiệu do người đó tự đặt, nói chí hướng hay nơi ở, thường dùng để ký thơ văn và có thể có nhiều hiệu trong đời.
Nguyễn Du tự là gì, hiệu là gì?
Nguyễn Du (1765–1820) tự là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên. Ông dùng chính tự của mình trong câu thơ nổi tiếng "Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như" ở bài Độc Tiểu Thanh ký.
Ức Trai là gì?
Ức Trai là hiệu của Nguyễn Trãi (1380–1442). Tập thơ chữ Hán của ông vì thế mang tên Ức Trai thi tập.
Hải Thượng Lãn Ông nghĩa là gì?
Đây là hiệu của danh y Lê Hữu Trác. "Hải Thượng" ghép từ Hải Dương và Thượng Hồng, quê cha ông; "Lãn Ông" là ông lười, ý nói lười danh lợi, bỏ đường quan để làm thuốc.
Vì sao người xưa không gọi thẳng tên nhau?
Theo lễ giáo Nho gia, gọi thẳng danh của người đã trưởng thành là thất lễ, chỉ bề trên mới được làm vậy. Người ngang hàng gọi nhau bằng tự hoặc hiệu để tỏ sự tôn trọng.
