Người Tây Ban Nha và phần lớn Mỹ Latinh mang hai họ cùng lúc: họ thứ nhất lấy từ họ đầu của cha, họ thứ hai lấy từ họ đầu của mẹ. Nhà văn Gabriel García Márquez có họ cha là García và họ mẹ là Márquez. Từ năm 2017, luật Tây Ban Nha không còn mặc định họ cha đứng trước; cha mẹ thoả thuận thứ tự, và phụ nữ không đổi họ khi lấy chồng.
Cách ghép hai họ
Mỗi người Tây Ban Nha có tên gọi (nombre) và hai họ (apellidos). Khi một đứa trẻ ra đời, nó nhận họ thứ nhất của cha và họ thứ nhất của mẹ. Họ thứ hai của cha và họ thứ hai của mẹ bị bỏ lại ở thế hệ này.
| Người | Tên đầy đủ |
|---|---|
| Cha | Antonio García López |
| Mẹ | Carmen Martínez Ruiz |
| Con gái | Lucía García Martínez |
| Cháu (con của Lucía và ông Javier Romero Gil) | Romero García |
Nhìn vào bảng, có thể thấy họ mẹ chỉ ở lại được một đời: Martínez xuất hiện trong tên Lucía nhưng không truyền xuống con của Lucía, vì ở đời sau chỉ họ thứ nhất của mỗi bên được giữ. Theo cách sắp xếp truyền thống họ cha đứng trước, họ cha có lợi thế truyền mãi, còn họ mẹ chỉ "đi qua" một thế hệ.
Trong giao tiếp, người ta thường gọi một người bằng họ thứ nhất: "señor García". Nhưng khi họ thứ nhất quá phổ biến, người ta dùng cả hai cho rõ. Không ai gọi nhà văn kia là "Márquez" trong tiếng Tây Ban Nha; tên ngắn quen thuộc của ông là "García Márquez", hoặc thân mật hơn là "Gabo".
Picasso: khi người ta chọn họ mẹ
Hoạ sĩ Pablo Picasso sinh năm 1881 ở Málaga với tên Pablo Ruiz Picasso: Ruiz là họ cha (José Ruiz y Blasco), Picasso là họ mẹ (María Picasso López). Những năm đầu sự nghiệp ông ký "P. Ruiz Picasso", rồi từ khoảng năm 1901 chỉ ký "Picasso". Lý do thường được nêu là Picasso lạ tai, dễ nhớ hơn Ruiz — một họ rất phổ biến ở Tây Ban Nha.
Chuyện của Picasso cho thấy hệ thống hai họ có một ưu điểm: nó cho người ta quyền chọn cái tên đại diện cho mình trong đời sống công cộng, mà không phải đổi tên trên giấy tờ.
Chữ "y" giữa hai họ
Đôi khi hai họ được nối bằng chữ y (và): triết gia José Ortega y Gasset, hay chính cha của Picasso là José Ruiz y Blasco. Chữ "y" giúp tránh nhầm khi họ thứ hai trông giống một tên gọi, hoặc chỉ đơn giản là thói quen của một gia đình, một thời kỳ. Nó không mang nghĩa quý tộc như chữ "de" trong tiếng Pháp.
Luật thay đổi: họ cha không còn mặc định đứng trước
Suốt nhiều thế kỷ, tập quán và luật Tây Ban Nha đặt họ cha trước họ mẹ. Thay đổi đến từng bước:
- Năm 1999: luật cho phép cha mẹ thoả thuận đặt họ mẹ lên trước. Người con khi trưởng thành cũng có quyền xin đảo thứ tự hai họ của mình.
- Ngày 30/6/2017: Luật Hộ tịch năm 2011 có hiệu lực đầy đủ. Không còn mặc định họ cha trước: cha mẹ phải thoả thuận thứ tự khi đăng ký khai sinh. Nếu không thoả thuận được, cơ quan hộ tịch quyết định dựa trên lợi ích của đứa trẻ.
- Thứ tự đã chọn cho đứa con đầu áp dụng cho các con sau của cùng cha mẹ, để anh chị em ruột mang cùng một cặp họ.
Trên thực tế, phần lớn gia đình vẫn đặt họ cha trước. Nhưng luật đã chuyển từ "mặc định" sang "lựa chọn", và đó là thay đổi lớn về mặt nguyên tắc.
Đối chiếu với Việt Nam: Bộ luật Dân sự 2015 cũng cho phép con mang họ cha hoặc họ mẹ theo thoả thuận của cha mẹ (tính tới 11/2026), dù đa số gia đình vẫn chọn họ cha. Điểm khác là người Việt chỉ mang một họ, còn người Tây Ban Nha giữ cả hai.
Phụ nữ không đổi họ khi lấy chồng
Ở Tây Ban Nha, phụ nữ giữ nguyên hai họ của mình suốt đời. Kết hôn không làm thay đổi tên trên giấy tờ. Ở một số nước Mỹ Latinh, có tập quán cũ thêm "de" và họ chồng vào sau họ của vợ: bà María López lấy ông García có thể được gọi là María López de García. Tập quán này thưa dần, và trên giấy tờ pháp lý nhiều nước không bắt buộc.
Bồ Đào Nha và Brazil: đảo ngược thứ tự
Láng giềng Bồ Đào Nha cũng dùng nhiều họ, nhưng thứ tự thường ngược lại: họ mẹ đứng trước, họ cha đứng cuối. Người ta gọi nhau bằng họ cuối cùng. Luật Bồ Đào Nha cho phép một người mang tới bốn họ, nên tên đầy đủ có thể rất dài. Brazil theo tập quán tương tự.
Một chuyện đáng kể là của nhà văn Bồ Đào Nha José Saramago, giải Nobel Văn học năm 1998. Theo lời ông kể trong tiểu sử tự thuật, cha mẹ muốn đặt tên ông là José de Sousa, nhưng viên chức hộ tịch ở làng đã tự ghi thêm "Saramago" — vốn là biệt danh của gia đình bên nội, tên một loại cây dại. Khi ông đi học, giấy tờ cha con không khớp nhau, và chính người cha phải nhận thêm cái tên Saramago cho thống nhất.
Philippines: những cái họ được phát theo danh mục
Người Philippines mang rất nhiều họ Tây Ban Nha — Santos, Reyes, Cruz, Garcia — nhưng không phải vì đa số có tổ tiên Tây Ban Nha. Năm 1849, toàn quyền Narciso Clavería ra sắc lệnh để chuẩn hoá việc ghi tên người dân trong sổ sách thuế và nhà thờ, kèm một cuốn danh mục họ theo vần chữ cái. Các làng, các vùng được phân những trang khác nhau trong danh mục, nên ở một số nơi, rất nhiều gia đình mang họ bắt đầu bằng cùng một chữ cái.
Philippines còn có một tập quán riêng: tên đệm (middle name) là họ thời con gái của mẹ. Một người tên Maria Santos Reyes có mẹ mang họ Santos và cha mang họ Reyes. Đây là một cách giữ họ mẹ khác với Tây Ban Nha, dù gốc gác chung.
Hai họ khi ra nước ngoài
Hệ thống hai họ hay vấp khi gặp các mẫu đơn kiểu Mỹ, Anh chỉ có một ô "last name". Máy tính thường hiểu họ thứ nhất là tên đệm, họ thứ hai là họ, và thế là "García Márquez" thành "Mr. Márquez". Nhiều người gốc Tây Ban Nha ở Mỹ chọn nối hai họ bằng gạch ngang (García-Márquez) hoặc chỉ dùng một họ cho đỡ rắc rối.
Các cầu thủ bóng đá nói tiếng Tây Ban Nha cũng hay in một họ — hoặc một biệt danh — trên áo đấu, vì hai họ quá dài. Người xem thể thao vì thế quen biết họ bằng một cái tên không phải tên đầy đủ trên giấy tờ.
Góc nhìn hôm nay
Hệ thống hai họ là một cách giữ cả hai bên gia đình trong tên một người, và luật Tây Ban Nha những năm gần đây đi thêm một bước: cha mẹ bình đẳng trong việc chọn họ nào đứng trước. Với người Việt, đây là điểm tham chiếu thú vị khi nghĩ về chuyện con mang họ cha hay họ mẹ.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc tiểu sử tự thuật của Saramago Những ký ức nhỏ (As Pequenas Memórias, 2006), xem phần tiểu sử các hoạ sĩ ở Bảo tàng Picasso tại Málaga (nơi ông sinh ra) và Barcelona, hoặc tra danh mục họ năm 1849 của Philippines đã được các nhà nghiên cứu phả hệ số hoá.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Tây Ban Nha có hai họ?
Người Tây Ban Nha nhận họ thứ nhất của cha và họ thứ nhất của mẹ, nên tên đầy đủ có hai họ. Ví dụ Gabriel García Márquez có họ cha García và họ mẹ Márquez.
Gọi người Tây Ban Nha bằng họ nào?
Thường gọi bằng họ thứ nhất, ví dụ "señor García". Khi họ thứ nhất quá phổ biến, người ta dùng cả hai họ cho rõ, như "García Márquez".
Ở Tây Ban Nha con có thể mang họ mẹ trước không?
Có. Từ năm 1999 cha mẹ đã được thoả thuận đặt họ mẹ trước, và từ 30/6/2017 luật không còn mặc định họ cha đứng trước. Nếu cha mẹ không thoả thuận được, cơ quan hộ tịch quyết định theo lợi ích của trẻ.
Phụ nữ Tây Ban Nha có đổi họ khi lấy chồng không?
Không. Phụ nữ Tây Ban Nha giữ nguyên hai họ của mình. Ở một số nước Mỹ Latinh có tập quán cũ thêm "de" và họ chồng, nhưng thường không bắt buộc trên giấy tờ.
Vì sao Picasso không dùng họ Ruiz?
Tên khai sinh của ông là Pablo Ruiz Picasso, Ruiz là họ cha, Picasso là họ mẹ. Từ khoảng năm 1901 ông chỉ ký Picasso, cái họ lạ tai và dễ nhớ hơn Ruiz vốn rất phổ biến.
