Phần lớn trẻ bắt đầu nhận ra mình trong gương vào khoảng 18 đến 24 tháng tuổi. Các nhà tâm lý kiểm tra bằng "thử nghiệm vết son": lén chấm một vết màu lên mũi hoặc trán trẻ, rồi cho trẻ soi gương. Trẻ chưa nhận ra mình sẽ chạm vào vết màu trên tấm gương hoặc cười với "em bé trong gương"; trẻ đã nhận ra sẽ đưa tay sờ lên chính mũi mình. Phương pháp này bắt nguồn từ thí nghiệm với tinh tinh của Gordon Gallup năm 1970 và được Beulah Amsterdam áp dụng cho trẻ em năm 1972. Mốc này đánh dấu lần đầu đứa trẻ nhìn mình như một đối tượng, nền móng sớm nhất của ý thức về bản thân.
Gordon Gallup và những chú tinh tinh
Năm 1970, nhà tâm lý học Mỹ Gordon Gallup Jr. công bố trên tạp chí Science một thí nghiệm đơn giản mà về sau trở thành kinh điển. Ông đặt gương trong chuồng của mấy chú tinh tinh. Những ngày đầu, chúng phản ứng như gặp một con khác: doạ nạt, làm điệu bộ chào hỏi. Sau vài ngày, hành vi đổi hẳn: chúng dùng gương để soi những chỗ không tự nhìn thấy được, như xem răng, nhặt thức ăn dính ở mặt.
Để kiểm tra chắc chắn, Gallup gây mê nhẹ các con tinh tinh rồi bôi một vết thuốc nhuộm màu đỏ, không mùi, lên chân mày và tai, những chỗ chúng chỉ thấy được qua gương. Khi tỉnh dậy và được trả gương, chúng liên tục chạm vào đúng vết màu trên cơ thể mình. Nhóm tinh tinh chưa từng quen với gương thì không làm vậy. Với Gallup, đó là bằng chứng chúng hiểu "con trong gương là mình".
Beulah Amsterdam và vết son trên mũi trẻ
Năm 1972, nhà tâm lý học Beulah Amsterdam áp dụng ý tưởng tương tự cho trẻ nhỏ, với cách làm nhẹ nhàng hơn: mẹ lau mặt cho bé và tiện tay chấm một chút son đỏ lên mũi bé, rồi đặt bé trước gương. Nghiên cứu của bà theo dõi 88 trẻ từ 3 đến 24 tháng tuổi.
Kết quả cho thấy phản ứng với gương thay đổi rõ theo tuổi, và việc trẻ chạm vào mũi mình thay vì chạm vào gương xuất hiện chủ yếu trong nhóm gần hai tuổi. Năm 1979, Michael Lewis và Jeanne Brooks-Gunn thực hiện các nghiên cứu lớn hơn và đi tới kết luận tương tự: khả năng nhận ra mình tăng mạnh trong nửa sau năm thứ hai.
Trẻ phản ứng với gương thế nào theo từng tuổi
Các nghiên cứu mô tả những bước gần giống nhau, dù tuổi cụ thể khác nhau giữa các bé:
| Khoảng tuổi | Phản ứng thường thấy | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Dưới 6 tháng | Nhìn chăm chú, đôi khi cười với hình trong gương | Thấy một khuôn mặt thú vị, chưa biết đó là ai |
| Khoảng 6–12 tháng | Cười, vỗ, ghé sát, như gặp một em bé khác | Coi hình trong gương là bạn |
| Khoảng 13–20 tháng | Lúc ngập ngừng, lúc ngượng, quay đi, tìm phía sau gương | Bắt đầu thấy hình trong gương "lạ lạ" |
| Khoảng 18–24 tháng | Chạm vào vết màu trên mặt mình, có thể ngượng ngùng, gọi tên mình | Nhận ra hình trong gương là chính mình |
Cùng khoảng thời gian này, trẻ bắt đầu dùng tên mình, chỉ vào mình khi được hỏi, dùng những từ như "của con", và biết ngượng. Các nhà tâm lý cho rằng những biểu hiện này đi cùng nhau vì cùng dựa trên một năng lực mới: nhìn mình từ bên ngoài.
Những loài vật đã "qua" thử nghiệm gương
Từ năm 1970 đến nay, thử nghiệm vết dấu được làm với nhiều loài. Kết quả được nhiều nhà khoa học chấp nhận gồm:
- Các loài vượn lớn: tinh tinh, bonobo, đười ươi; khỉ đột cho kết quả lẫn lộn giữa các cá thể.
- Cá heo mũi chai: nghiên cứu của Diana Reiss và Lori Marino năm 2001.
- Voi châu Á: năm 2006, một cô voi tên Happy ở vườn thú Bronx (New York) chạm vòi vào dấu trên đầu mình trước gương lớn.
- Chim ác là châu Âu: nghiên cứu năm 2008 ở Đức.
Năm 2019, một nhóm nghiên cứu Nhật Bản công bố loài cá bàng chài dọn vệ sinh dường như cũng cọ vào dấu màu sau khi nhìn gương. Kết quả này gây tranh cãi lớn: có người cho rằng thử nghiệm gương cần được xem lại, có người cho rằng cá chỉ phản ứng như với ký sinh trùng.
Thử nghiệm gương bị phản biện ở đâu
- Thiên về thị giác: chó nhận biết thế giới chủ yếu bằng mũi nên thường "trượt" thử nghiệm gương. Năm 2017, nhà nghiên cứu Alexandra Horowitz thiết kế một "thử nghiệm mùi" cho chó, gợi ý rằng chúng nhận ra mùi của chính mình theo cách riêng.
- Phụ thuộc văn hoá: năm 2011, nhóm của Tanya Broesch làm thử nghiệm vết dấu với trẻ ở nhiều nước. Ở một số cộng đồng nông thôn tại Kenya, phần lớn trẻ trong độ tuổi thường "qua" thử nghiệm lại không lau vết dấu. Các tác giả cho rằng điều đó có thể phản ánh thói quen ứng xử, như ngại tự ý làm gì trước người lạ, hơn là thiếu nhận thức về bản thân.
- Không trả lời mọi thứ: chạm vào vết dấu cho thấy trẻ hiểu hình trong gương là cơ thể mình, nhưng không cho biết trẻ hiểu mình sâu đến đâu.
Thử ở nhà cùng bé được không
Cha mẹ có thể quan sát bé với gương như một khoảnh khắc vui, với vài lưu ý:
- Dùng một miếng dán nhỏ, an toàn cho da hoặc một chấm màu dễ lau, đặt nhẹ nhàng lúc lau mặt cho bé; không dùng gì bé có thể nuốt.
- Đặt bé trước gương an toàn, không vỡ, và quan sát xem bé chạm vào gương hay chạm vào mặt mình.
- Coi đây là lúc ngắm con lớn, không phải bài kiểm tra. Mỗi bé có nhịp riêng; một bé 20 tháng chưa sờ mũi mình không có nghĩa là chậm.
Nếu cha mẹ lo lắng về sự phát triển chung của con, như nói, đi, giao tiếp bằng mắt, đáp lại khi được gọi tên, hãy hỏi bác sĩ nhi khoa thay vì dựa vào một thử nghiệm gương.
Góc nhìn hôm nay: từ tấm gương đến câu hỏi "mình là ai"
Khoảnh khắc đứa trẻ chạm vào mũi mình trước gương là mắt xích đầu tiên của một chuỗi dài: biết tên mình, biết mình khác bạn, biết mình đang lớn, rồi tới tuổi mới lớn tự hỏi mình muốn trở thành ai. Những bài khác trong danh mục đi tiếp các mắt xích sau. Muốn đọc thêm: bài gốc của Gallup "Chimpanzees: Self-Recognition" (Science, 1970); sách Social Cognition and the Acquisition of Self (1979) của Lewis và Brooks-Gunn; các bài viết phổ thông của nhà tâm lý Philippe Rochat về ý thức bản thân ở trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nhận ra mình trong gương lúc mấy tháng tuổi?
Phần lớn trẻ bắt đầu nhận ra mình trong gương trong khoảng 18 đến 24 tháng tuổi. Trước đó trẻ thường coi hình trong gương là một em bé khác. Mỗi trẻ có nhịp phát triển riêng nên lệch vài tháng là bình thường.
Thử nghiệm vết son là gì?
Là cách kiểm tra khả năng nhận ra mình: chấm một vết màu lên mũi hoặc trán mà trẻ không biết, rồi cho trẻ soi gương. Nếu trẻ sờ lên mặt mình thay vì sờ vào gương, trẻ hiểu hình trong gương là chính mình. Beulah Amsterdam dùng cách này với trẻ em năm 1972.
Thử nghiệm gương của Gordon Gallup là gì?
Năm 1970, Gordon Gallup Jr. bôi dấu màu lên chân mày và tai tinh tinh trong lúc chúng được gây mê, rồi cho chúng soi gương. Tinh tinh chạm vào dấu trên cơ thể mình, cho thấy chúng nhận ra hình trong gương là bản thân.
Con chưa nhận ra mình trong gương có đáng lo không?
Thường là không, vì mốc này dao động giữa các trẻ. Thử nghiệm gương không phải công cụ đánh giá phát triển. Nếu cha mẹ lo về việc nói, đi, giao tiếp chung của con, nên hỏi bác sĩ nhi khoa.
Những con vật nào nhận ra mình trong gương?
Kết quả được nhiều nhà khoa học chấp nhận gồm tinh tinh, bonobo, đười ươi, cá heo mũi chai, voi châu Á và chim ác là châu Âu. Một nghiên cứu năm 2019 về cá bàng chài còn đang gây tranh cãi về cách hiểu kết quả.
