Đặt tên con theo ngũ hành, theo tuổi bố mẹ là một tập tục dựa trên niềm tin rằng tên gọi có thể "bổ sung" hay "hợp" với năm sinh, giờ sinh của đứa trẻ và của cha mẹ. Đây là niềm tin văn hoá có gốc từ triết học cổ Trung Hoa, không có cơ sở khoa học: chưa có nghiên cứu nào cho thấy tên đặt theo ngũ hành làm trẻ khoẻ hơn, giỏi hơn hay may mắn hơn. Hiểu tục này để tôn trọng ông bà, gia đình là điều tốt; để nó gây áp lực, tốn kém hay căng thẳng trong nhà thì không đáng.
Ngũ hành là gì
Ngũ hành gồm năm yếu tố Kim (kim loại), Mộc (cây), Thuỷ (nước), Hoả (lửa), Thổ (đất). Trong tư tưởng Trung Hoa cổ, đặc biệt từ thời Chiến Quốc, ngũ hành được dùng để giải thích sự vận động của trời đất, các mùa, các phương, cơ thể người, với hai quan hệ chính là tương sinh (yếu tố này nuôi yếu tố kia) và tương khắc (yếu tố này chế ngự yếu tố kia).
Học thuyết này đã thấm vào nhiều lĩnh vực văn hoá Đông Á: y học cổ truyền, kiến trúc, lịch pháp, và cả việc đặt tên. Nó có giá trị lớn để hiểu cách người xưa nhìn thế giới. Nhưng một hệ thống giải thích triết học cổ không phải là quy luật đã được kiểm chứng bằng phương pháp khoa học hiện đại.
Đặt tên theo ngũ hành: người ta làm gì (nói chung)
Ở mức tổng quát, các cách đặt tên theo ngũ hành thường dựa trên ý tưởng: mỗi người có một "bản mệnh" suy ra từ năm, tháng, ngày, giờ sinh; mỗi chữ trong tên cũng được xếp vào một hành (theo nghĩa chữ, bộ thủ, có khi theo số nét); và tên được chọn sao cho "bổ sung" hành còn thiếu hoặc "hợp" với mệnh của cha mẹ.
Bài này cố ý không trình bày cách tính cụ thể. Lý do đơn giản: các trường phái, sách vở và người hành nghề tính khác nhau, cùng một em bé có thể nhận những lời khuyên trái ngược. Đó cũng chính là một dấu hiệu cho thấy đây là niềm tin, không phải phép đo.
Tục này ở các nước Đông Á
| Nơi | Tập tục gắn với tên |
|---|---|
| Trung Quốc, Đài Loan | Đặt tên theo bát tự (năm, tháng, ngày, giờ sinh) và ngũ hành; có dịch vụ đặt tên chuyên nghiệp. |
| Hàn Quốc | Nhiều dòng họ có "chữ đời" (dollimja) dùng chung cho anh em cùng thế hệ, theo thứ tự xoay vòng của ngũ hành qua các đời. |
| Nhật Bản | Tục "seimei handan" (xem tên) dựa trên số nét chữ Hán của họ và tên; nhiều cha mẹ vẫn tham khảo khi đặt tên con. |
| Việt Nam | Một số gia đình nhờ người xem tuổi, xem mệnh để chọn tên; nhiều trang mạng có công cụ "đặt tên hợp mệnh". |
Sự phổ biến của tục này ở nhiều nơi cho thấy nó đáp ứng một nhu cầu có thật: cha mẹ muốn làm "mọi điều có thể" cho con, và một nghi thức đặt tên giúp họ cảm thấy yên tâm hơn.
Khoa học nói gì về tên và số phận
Tâm lý học đã nghiên cứu mối liên hệ giữa tên và con người, và kết quả cho thấy những ảnh hưởng rất khiêm tốn, hoàn toàn không liên quan đến ngũ hành:
- Hiệu ứng chữ cái trong tên: năm 1985, Jozef Nuttin cho thấy người ta có xu hướng thích những chữ cái có trong tên mình. Đây là sự gắn bó cảm xúc, không phải định mệnh.
- "Tên định nghề": năm 2002, Brett Pelham và cộng sự công bố nghiên cứu cho rằng người ta hơi thiên về nghề, nơi ở có âm giống tên mình. Năm 2011, Uri Simonsohn phân tích lại và chỉ ra nhiều kết quả trong số đó có thể do yếu tố gây nhiễu (như tên phổ biến theo vùng, theo thế hệ). Đến nay hiệu ứng này vẫn còn tranh cãi và, nếu có, rất nhỏ.
- Không có nghiên cứu khoa học nào cho thấy tên đặt theo ngũ hành, bát tự, số nét làm thay đổi sức khoẻ, học lực hay vận may của trẻ.
Điều có bằng chứng rõ hơn nhiều là những thứ cha mẹ làm hằng ngày: dinh dưỡng, giấc ngủ, sự quan tâm, môi trường học tập, sự an toàn. Không cái tên nào thay được những điều đó.
Khi gia đình tin và mình không tin
Chuyện đặt tên theo ngũ hành thường trở thành vấn đề khi ông bà, họ hàng tin còn cha mẹ trẻ thì không, hoặc ngược lại. Vài cách nhiều gia đình đã làm để giữ hoà khí:
- Coi đó là một lời góp ý, không phải mệnh lệnh: cha mẹ chọn vài tên mình thích trước, rồi nhờ ông bà chọn trong số đó.
- Tách tên khai sinh và tên ở nhà: một tên theo ý cha mẹ, một tên ở nhà để ông bà gọi theo ý mình, hoặc ngược lại.
- Tôn trọng niềm tin mà không sợ hãi: không cần tranh luận ai đúng ai sai. Điều quan trọng là quyết định cuối cùng không xuất phát từ nỗi lo con sẽ gặp xui.
Những điều nên tránh
- Tốn quá nhiều tiền cho dịch vụ "đặt tên đổi vận" hay đổi tên nhiều lần cho hợp mệnh.
- Đổi tên con chỉ vì một lời phán sau khi con đã quen tên, đã đi học; đổi tên trên giấy tờ là việc lớn, theo quy định pháp luật về hộ tịch, không đơn giản như đổi tên gọi ở nhà.
- Đổ lỗi cho cái tên khi con ốm, con học kém. Trẻ ốm thì đưa đi khám; trẻ gặp khó khăn học tập thì trao đổi với giáo viên, chuyên gia.
- Để niềm tin lấn át điều luật: dù đặt theo cách nào, tên vẫn phải đáp ứng quy định của Bộ luật Dân sự (bằng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc khác của Việt Nam, không bằng số…).
Góc nhìn hôm nay
Ngũ hành là một phần di sản tư tưởng Đông Á đáng tìm hiểu. Muốn hiểu học thuyết này một cách nghiêm túc, có thể đọc các sách về triết học Trung Hoa cổ đại, hoặc các phần bàn về tín ngưỡng và học thuật cổ trong Việt Nam văn hoá sử cương của Đào Duy Anh để thấy những niềm tin ấy đã đi vào đời sống người Việt ra sao. Còn khi đặt tên cho con, câu hỏi hữu ích hơn "tên này hợp mệnh không" là: "tên này có nghĩa gì với gia đình mình, và con có thích nó khi lớn lên không".
Câu hỏi thường gặp
Đặt tên con theo ngũ hành có cơ sở khoa học không?
Không. Đây là tập tục và niềm tin có gốc từ triết học cổ Trung Hoa. Chưa có nghiên cứu khoa học nào cho thấy tên đặt theo ngũ hành ảnh hưởng đến sức khoẻ, học lực hay vận may của trẻ.
Có nên đặt tên con hợp tuổi bố mẹ không?
Đó là lựa chọn của từng gia đình. Nếu ông bà, cha mẹ tin và muốn làm theo, có thể xem như một nghi thức văn hoá. Điều nên tránh là để nó gây tốn kém, căng thẳng hoặc dẫn đến đổi tên con nhiều lần.
Tên có ảnh hưởng đến số phận không?
Nghiên cứu tâm lý chỉ ghi nhận những ảnh hưởng nhỏ như việc người ta thích các chữ cái có trong tên mình. Giả thuyết tên định hướng nghề nghiệp vẫn còn tranh cãi. Không có bằng chứng tên quyết định số phận.
Người Hàn Quốc đặt tên theo ngũ hành thế nào?
Nhiều dòng họ Hàn Quốc dùng một chữ chung cho anh em cùng thế hệ, gọi là dollimja, và chữ của các đời thường xoay vòng theo thứ tự ngũ hành. Đây là tập quán dòng họ, không phải quy định pháp luật.
Ông bà muốn đặt tên theo mệnh mà cha mẹ không muốn thì sao?
Nhiều gia đình chọn cách để cha mẹ lập danh sách tên mình thích rồi nhờ ông bà chọn trong đó, hoặc dùng một tên khai sinh và một tên ở nhà. Mục tiêu là giữ hoà khí và quyết định không xuất phát từ nỗi sợ.
