Tichborne Claimant ("người đòi danh phận Tichborne") là vụ giả danh gây chấn động nước Anh thời Victoria. Roger Tichborne, người thừa kế một tước vị quý tộc, mất tích trên biển năm 1854. Mười hai năm sau, một người bán thịt ở Úc nhận mình là Roger, được chính mẹ của Roger chấp nhận, rồi về Anh đòi gia sản. Sau một vụ kiện dân sự thất bại, ông bị đưa ra xét xử hình sự năm 1873–1874 trong 188 ngày, khi đó là phiên toà dài nhất lịch sử tư pháp Anh, và bị xác định là Arthur Orton, con một người bán thịt ở khu Wapping, London.
Roger Tichborne, người thừa kế mất tích
Roger Charles Tichborne sinh năm 1829, là con trưởng của một dòng họ quý tộc Công giáo lâu đời ở Hampshire, có quyền thừa kế tước hiệu baronet và điền sản lớn. Ông lớn lên chủ yếu ở Paris, nói tiếng Pháp như tiếng mẹ đẻ, sau đó vào quân đội Anh. Ông người gầy, có hình xăm trên cánh tay.
Năm 1854, sau một mối tình không thành, Roger đi Nam Mỹ. Tháng 4 năm đó, ông lên con tàu Bella rời Rio de Janeiro. Tàu mất tích trên biển, xuồng cứu sinh được tìm thấy úp ngược. Không ai trên tàu được ghi nhận sống sót, và gia đình cùng giới luật pháp coi Roger đã chết.
Người mẹ không chịu tin con đã mất
Mẹ Roger, phu nhân Henriette Tichborne, không chấp nhận. Bà tin con trai đã được cứu và đang ở đâu đó. Bà đăng quảng cáo trên báo nhiều nước, kể cả ở Úc, hứa thưởng cho ai có tin về Roger.
Năm 1866, một luật sư ở thị trấn Wagga Wagga (New South Wales, Úc) báo tin: một người bán thịt ở đó, tên Thomas Castro, nhận mình là Roger Tichborne. Người này viết thư cho phu nhân Tichborne. Thư có nhiều lỗi chính tả, nội dung nhắc lại ký ức tuổi thơ không khớp, nhưng người mẹ vẫn tin.
Về Anh: người mẹ nhận, gia đình không nhận
Cuối năm 1866, người đàn ông về Anh. Đầu năm 1867, ông gặp phu nhân Tichborne ở Paris. Bà tuyên bố nhận ra con. Bà cấp cho ông khoản trợ cấp hằng năm.
Ông còn có một nhân chứng quan trọng: Andrew Bogle, người hầu cũ của gia đình Tichborne, gặp ông ở Sydney và đi cùng về Anh. Một số người quen cũ, kể cả vài sĩ quan cùng đơn vị với Roger, cũng nhận ông.
Nhưng phần còn lại của gia đình Tichborne nhất quyết phản đối. Những điểm vênh rất rõ:
| Roger Tichborne | Người đòi danh phận |
|---|---|
| Gầy, mảnh khảnh | Rất to béo |
| Nói tiếng Pháp thành thạo, lớn lên ở Paris | Gần như không biết tiếng Pháp |
| Học hành bài bản, đọc nhiều | Không trả lời được nhiều câu hỏi về thời đi học của Roger |
| Có hình xăm trên cánh tay | Không có hình xăm |
Phu nhân Tichborne mất năm 1868. Người đàn ông mất chỗ dựa quan trọng nhất, nhưng không bỏ cuộc.
Hai phiên toà
Vụ kiện dân sự 1871–1872
Năm 1871, ông khởi kiện đòi lại điền sản đang do người thừa kế khác của dòng họ nắm giữ. Vụ án dân sự kéo dài từ tháng 5 năm 1871 đến tháng 3 năm 1872. Trong quá trình thẩm vấn, ông trả lời sai hoặc không biết rất nhiều điều mà Roger chắc chắn biết. Bên bị đơn đưa ra bằng chứng ông có liên quan tới Wapping, khu bến cảng ở London, nơi gia đình Orton sống. Phía nguyên đơn rút đơn, và ông bị bắt ngay sau đó vì tội khai man.
Vụ án hình sự 1873–1874
Phiên toà hình sự bắt đầu tháng 4 năm 1873, kết thúc tháng 2 năm 1874, với 188 ngày xét xử. Luật sư bào chữa Edward Kenealy theo lối công kích dữ dội nhân chứng và cả thẩm phán. Bồi thẩm đoàn kết luận bị cáo không phải Roger Tichborne, mà là Arthur Orton, sinh năm 1834 ở Wapping, từng đi biển rồi sang Úc. Ông bị kết án 14 năm tù khổ sai.
Cơn sốt "Tichborne" trong dân chúng
Điều khiến vụ án đặc biệt là sự ủng hộ khổng lồ của công chúng dành cho người bị cáo buộc mạo danh. Với nhiều người lao động Anh, ông là một người bình thường bị giới quý tộc và giới luật sư hùa nhau chèn ép. Họ quyên góp tiền cho ông, mua ảnh, đi xem các buổi nói chuyện.
Edward Kenealy sau phiên toà bị tước tư cách luật sư vì cách hành xử ở toà. Ông lập một tổ chức vận động và được bầu vào Hạ viện năm 1875 nhờ phong trào ủng hộ "Sir Roger". Vụ án trở thành chuyện chính trị, xa rời câu hỏi ban đầu: người đàn ông kia là ai.
Kết cục
- 1884: ông được thả sớm, đi diễn thuyết nhưng công chúng đã chán.
- 1895: ông bán cho một tờ báo bản thú nhận rằng mình là Arthur Orton, rồi không lâu sau lại rút lời.
- 1898: ông mất trong cảnh nghèo ở London. Theo các tài liệu về vụ án, quan tài của ông vẫn mang tên Sir Roger Charles Doughty Tichborne.
Một số nhà nghiên cứu sau này đặt câu hỏi liệu ông có thể là người khác, không phải Orton. Nhưng gần như mọi nguồn đều đồng ý ông không phải Roger Tichborne.
Vì sao người mẹ nhận nhầm
Câu hỏi khó hiểu nhất của vụ án là: sao người mẹ lại nhận một người khác hẳn con mình? Các nhà nghiên cứu nêu vài lý do, đều là suy đoán có cơ sở chứ không phải kết luận:
- Bà đã muốn tin từ trước. Mười hai năm đăng báo tìm con là mười hai năm nuôi hy vọng. Khi có người đến, bà sẵn lòng giải thích mọi điểm vênh.
- Thời gian và hoàn cảnh thay đổi con người. Một người trẻ gầy gò có thể thành to béo sau cả chục năm lao động ở xứ khác; tiếng Pháp có thể quên. Những lý giải này nghe có lý với người muốn tin.
- Bà có mâu thuẫn với dòng họ chồng. Ủng hộ người đòi danh phận cũng là một cách chống lại gia đình chồng.
Vụ Tichborne giống vụ Martin Guerre ở chỗ người thân là người tin đầu tiên. Danh tính, rốt cuộc, không chỉ nằm ở người mang nó, mà còn ở những người muốn nhận ra nó.
Góc nhìn hôm nay
Vụ Tichborne là bài học kinh điển trong giảng dạy luật ở Anh, nhất là về giá trị của lời chứng nhận diện và về việc bồi thẩm đoàn đánh giá nhân chứng. Bộ ảnh chụp người đòi danh phận đặt cạnh ảnh Roger thời trẻ cũng là một trong những lần đầu ảnh chụp được dùng rộng rãi trong tranh luận về danh tính trước công chúng.
Phim The Tichborne Claimant (1998) kể lại vụ án qua góc nhìn của Andrew Bogle. Ai muốn đọc kỹ có thể tìm các sách sử về vụ án, trong đó có công trình của sử gia Rohan McWilliam về phong trào ủng hộ "Sir Roger" trong xã hội Anh thời Victoria. Ở Hampshire, gia tộc Tichborne vẫn còn, và nhà thờ làng Tichborne là nơi lưu giữ nhiều dấu tích của dòng họ.
Câu hỏi thường gặp
Tichborne Claimant là ai?
Đó là người đàn ông nhận mình là Roger Tichborne, người thừa kế quý tộc Anh mất tích trên biển năm 1854. Toà án Anh năm 1874 xác định ông là Arthur Orton, con một người bán thịt ở khu Wapping, London.
Phiên toà Tichborne kéo dài bao lâu?
Phiên toà hình sự xét xử ông tội khai man kéo dài 188 ngày, từ tháng 4 năm 1873 đến tháng 2 năm 1874. Trước đó còn có vụ kiện dân sự từ tháng 5 năm 1871 đến tháng 3 năm 1872.
Vì sao mẹ của Roger Tichborne lại nhận người đàn ông này?
Bà không tin con mình đã chết và đăng báo tìm con nhiều năm. Các nhà nghiên cứu cho rằng niềm hy vọng đó khiến bà bỏ qua những điểm khác biệt rõ ràng như cân nặng và việc người này không biết tiếng Pháp.
Arthur Orton có thừa nhận mình giả danh không?
Năm 1895 ông bán cho một tờ báo bản thú nhận mình là Arthur Orton, nhưng sau đó rút lại. Ông mất năm 1898 trong cảnh nghèo khó.
