Martin Guerre là một nông dân ở làng Artigat, miền nam nước Pháp, bỏ nhà đi biệt tích khoảng năm 1548. Tám năm sau, một người đàn ông xuất hiện, nhận là Martin, được vợ, họ hàng và cả làng chấp nhận, sống cùng gia đình vài năm. Người đó thực ra là Arnaud du Tilh, quê ở làng bên. Vụ việc vỡ lở qua một phiên toà ở Toulouse năm 1560, đúng lúc Martin Guerre thật trở về với một chân gỗ. Arnaud du Tilh bị kết án tử hình. Đây là vụ giả danh được ghi chép kỹ nhất châu Âu thế kỷ 16, nhờ cuốn sách của chính vị thẩm phán xử án.
Martin Guerre trước khi biến mất
Gia đình Guerre gốc xứ Basque, chuyển về Artigat, một làng nhỏ ở vùng Foix gần dãy Pyrenees. Khoảng năm 1538, Martin còn rất trẻ đã được gia đình cưới cho Bertrande de Rols, cũng chỉ mới tuổi thiếu niên, theo lối hôn nhân sắp đặt giữa hai nhà có của. Nhiều năm đầu họ không có con; sau đó mới sinh một con trai tên Sanxi.
Khoảng năm 1548, Martin lấy trộm một ít lúa của cha mình. Ở làng quê thời đó, đây là lỗi nặng. Anh bỏ nhà đi và không gửi tin về. Bertrande ở lại với con nhỏ, không phải goá phụ, cũng không được tái giá, vì theo luật nhà thờ thời ấy, người chồng vắng mặt chưa được chứng minh đã chết thì hôn nhân vẫn còn.
Người đàn ông trở về năm 1556
Khoảng năm 1556, một người đàn ông xuất hiện ở Artigat và nói mình là Martin Guerre. Anh ta biết tên người trong làng, nhớ chuyện cũ, nhắc được những việc riêng giữa hai vợ chồng. Bốn người em gái của Martin nhận anh. Người chú Pierre Guerre, lúc này đang quản tài sản gia đình, cũng nhận. Bertrande đón anh về nhà.
Họ sống với nhau khoảng ba năm, có thêm con. Người "Martin" này được tả là dễ mến, chăm làm ăn, quan hệ vợ chồng tốt hơn hẳn Martin cũ.
Vì sao cả làng tin
- Không có giấy tờ, không có ảnh. Danh tính một nông dân thế kỷ 16 dựa vào trí nhớ của người xung quanh.
- Tám năm là đủ dài để khuôn mặt, dáng người, giọng nói thay đổi. Một chút khác biệt được giải thích là do gian khổ ngoài đời.
- Anh ta biết nhiều chuyện riêng. Theo hồ sơ vụ án, Arnaud du Tilh từng được người khác nhầm là Martin, rồi chịu khó dò hỏi để biết đủ chi tiết.
- Người thân muốn tin. Một người chồng, người anh trở về giải quyết được nhiều chuyện khó: Bertrande có chồng, đứa con có cha, tài sản có người đứng tên.
Rạn nứt: tranh chấp tài sản với người chú
Mọi chuyện đổ vỡ khi "Martin" đòi chú Pierre trả lại phần tài sản và tính sổ những năm quản lý. Từ đó Pierre bắt đầu nói rằng người này là kẻ mạo danh. Có người khách qua làng kể rằng Martin Guerre thật đã mất một chân khi đi lính. Có người nhận ra người đàn ông kia là Arnaud du Tilh, biệt danh "Pansette", ở vùng Sajas gần đó.
Pierre và con rể đưa vụ việc ra toà ở Rieux. Bertrande, chịu sức ép của gia đình, đứng tên làm nguyên đơn. Toà Rieux xử năm 1559–1560, kết tội người đàn ông. Anh ta kháng cáo lên Pháp viện Toulouse (Parlement de Toulouse), toà án cấp cao của vùng.
Phiên toà Toulouse năm 1560
Ở Toulouse, vụ án được giao cho một hội đồng thẩm phán, trong đó có Jean de Coras, một luật gia nổi tiếng. Toà nghe khoảng ba mươi nhân chứng. Kết quả gây bối rối:
| Nhóm nhân chứng | Lời khai |
|---|---|
| Một nhóm | Khẳng định bị cáo là Martin Guerre |
| Một nhóm | Khẳng định bị cáo là Arnaud du Tilh |
| Nhóm còn lại, đông nhất | Không dám chắc |
Bị cáo trả lời thẩm vấn trôi chảy, nhớ chi tiết tốt hơn cả nguyên đơn. Các thẩm phán đã nghiêng về phía tin anh ta, thậm chí cân nhắc xử phạt những người tố cáo.
Rồi một người đàn ông chống chân gỗ bước vào toà. Đó là Martin Guerre thật. Theo các nghiên cứu sau này, anh đã sang phục vụ trong quân đội Tây Ban Nha và mất một chân trong trận Saint-Quentin năm 1557. Khi đối chất, người thân lần lượt nhận ra Martin thật. Bertrande cũng nhận chồng, và nói mình đã bị lừa.
Tháng 9 năm 1560, Arnaud du Tilh bị kết án tử hình vì tội mạo danh và ngoại tình. Án được thi hành ở chính Artigat, trước nhà Martin Guerre. Trước khi chết, anh ta thú nhận toàn bộ. Những đứa con anh có với Bertrande vẫn được toà coi là con hợp pháp, vì người mẹ được cho là đã kết hôn với niềm tin ngay tình.
Cuốn sách của vị thẩm phán
Năm 1561, Jean de Coras xuất bản cuốn Arrest Memorable ("Bản án đáng nhớ"), kể lại vụ án và bình luận từng điểm pháp lý. Sách được in lại nhiều lần, trở thành tài liệu chính để đời sau biết về vụ việc. Nhà văn Montaigne nhắc vụ này trong tiểu luận "Về những người què" (Des boiteux), dùng nó để bàn về sự hồ đồ của việc kết án khi chính các thẩm phán từng không phân biệt nổi đúng sai.
Bertrande có biết không: tranh luận của sử gia
Câu hỏi hấp dẫn nhất của vụ án là: Bertrande có thật sự bị lừa? Một người vợ sống chung nhiều năm có thể không nhận ra người khác chăng?
Năm 1983, sử gia Natalie Zemon Davis xuất bản The Return of Martin Guerre ("Martin Guerre trở về"). Dựa vào hồ sơ tư pháp, sổ sách công chứng và tập quán vùng Foix, bà cho rằng Bertrande rất có thể đã biết từ sớm và chủ động chấp nhận người đàn ông này, cùng anh ta xây dựng một câu chuyện chung. Theo cách đọc ấy, Bertrande không phải nạn nhân thụ động mà là người tự chọn cuộc sống của mình trong giới hạn hẹp mà xã hội dành cho phụ nữ.
Năm 1988, sử gia Robert Finlay phản bác trên tạp chí American Historical Review, cho rằng Davis đã đi quá xa so với nguồn tư liệu, và lời khai của Bertrande nên được hiểu đúng như bà nói: bà bị lừa. Davis trả lời lại. Cuộc tranh luận trở thành ví dụ kinh điển trong giới sử học về giới hạn của việc "đọc giữa các dòng" sử liệu. Đến nay, câu hỏi vẫn bỏ ngỏ.
Martin Guerre trên màn ảnh
- Le Retour de Martin Guerre (1982): phim Pháp do Daniel Vigne đạo diễn, Gérard Depardieu đóng vai người đàn ông trở về. Natalie Zemon Davis làm cố vấn lịch sử cho phim, và cuốn sách của bà ra đời từ chính quá trình đó.
- Sommersby (1993): phim Mỹ chuyển bối cảnh sang miền Nam nước Mỹ sau nội chiến, giữ nguyên cốt truyện người chồng trở về bị nghi là kẻ mạo danh.
- Vụ án còn được chuyển thể thành nhạc kịch và tiểu thuyết.
Góc nhìn hôm nay: một vụ án về trí nhớ của cộng đồng
Ở thế kỷ 16, "chứng minh mình là ai" nghĩa là gọi người làm chứng. Danh tính là thứ cộng đồng giữ hộ: người làng nhớ mặt, họ hàng nhớ chuyện cũ, linh mục nhớ ngày cưới. Vụ Martin Guerre cho thấy hệ thống ấy mong manh đến đâu: một người đủ khéo, đủ kiên nhẫn có thể học thuộc cả một cuộc đời.
Đây cũng là lý do vì sao các nhà nước về sau dần xây dựng sổ hộ tịch, giấy khai sinh, giấy tờ tuỳ thân có ảnh. Mục đích không chỉ là quản lý, mà để danh tính một người không còn phụ thuộc vào trí nhớ và thiện chí của hàng xóm.
Ai muốn đọc thêm nên bắt đầu với cuốn của Natalie Zemon Davis, viết dễ đọc và có cả phần giải thích cách sử gia làm việc với hồ sơ toà án. Làng Artigat ở tỉnh Ariège ngày nay vẫn còn, và câu chuyện là một phần di sản địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Martin Guerre là ai?
Martin Guerre là một nông dân ở làng Artigat, miền nam nước Pháp, bỏ nhà đi khoảng năm 1548. Trong lúc anh vắng mặt, một người tên Arnaud du Tilh đến nhận là Martin và sống với vợ anh nhiều năm. Martin thật trở về đúng lúc diễn ra phiên toà năm 1560.
Arnaud du Tilh đóng giả Martin Guerre bao lâu?
Arnaud du Tilh xuất hiện ở Artigat khoảng năm 1556 và sống như Martin Guerre khoảng ba năm, trước khi bị người chú Pierre Guerre tố cáo. Vụ án kéo dài qua hai cấp toà đến năm 1560.
Vợ Martin Guerre có biết chồng bị đánh tráo không?
Trước toà, Bertrande de Rols nói mình bị lừa. Sử gia Natalie Zemon Davis cho rằng bà có thể đã biết và chủ động chấp nhận, còn sử gia Robert Finlay phản bác cách đọc này. Câu hỏi đến nay chưa có lời giải chắc chắn.
Phim nào kể chuyện Martin Guerre?
Phim Pháp "Le Retour de Martin Guerre" năm 1982 với Gérard Depardieu kể khá sát vụ án. Phim Mỹ "Sommersby" năm 1993 chuyển câu chuyện sang bối cảnh nước Mỹ thế kỷ 19.
Ai ghi lại vụ án Martin Guerre?
Thẩm phán Jean de Coras, người tham gia xử án ở Pháp viện Toulouse, xuất bản cuốn "Arrest Memorable" năm 1561. Đây là nguồn chính của mọi nghiên cứu sau này, bên cạnh hồ sơ lưu trữ địa phương.
