Anna Anderson và công chúa Anastasia: lời giải đến từ ADN

Anna Anderson là người phụ nữ suốt hơn sáu mươi năm khẳng định mình là Anastasia Nikolaevna, con gái út của Sa hoàng Nicholas II, người được cho là đã sống sót khi cả gia đình Romanov bị sát hại năm 1918. Bà có người ủng hộ nhiệt thành, theo đuổi một vụ kiện kéo dài hàng chục năm ở Đức, và mất năm 1984 mà chưa toà nào công nhận hay bác bỏ dứt khoát. Lời giải đến năm 1994: xét nghiệm ADN cho thấy bà không có quan hệ huyết thống với nhà Romanov, mà khớp với gia đình một nữ công nhân Ba Lan tên Franziska Schanzkowska.

Nàng công chúa Anastasia

Anastasia sinh năm 1901, là con thứ tư trong năm người con của Sa hoàng Nicholas II và hoàng hậu Alexandra. Sau khi chế độ Sa hoàng sụp đổ năm 1917, cả gia đình bị quản thúc, rồi bị đưa tới Yekaterinburg. Tháng 7 năm 1918, toàn bộ gia đình cùng mấy người hầu bị sát hại tại ngôi nhà Ipatiev.

Nhiều năm sau đó, nơi chôn cất được giữ bí mật. Trong khoảng trống thông tin ấy, tin đồn nảy nở: rằng có một người con đã thoát. Tin đồn thường gắn với Anastasia, cô con gái út nổi tiếng nghịch ngợm. Trong vài thập niên, có hàng chục người tự xưng là thành viên nhà Romanov sống sót. Anna Anderson là người nổi tiếng nhất.

Người phụ nữ vô danh ở Berlin

Tháng 2 năm 1920, cảnh sát Berlin vớt một phụ nữ trẻ lên từ kênh Landwehr. Cô không mang giấy tờ, từ chối nói tên. Cô được đưa vào bệnh viện tâm thần Dalldorf và được ghi trong hồ sơ là "Fräulein Unbekannt", nghĩa là "cô gái không rõ danh tính".

Khoảng năm 1922, một bệnh nhân khác ở đó cho rằng cô giống một trong các công chúa Nga. Từ đó câu chuyện lan ra. Ban đầu có người tưởng là Tatiana, rồi dần dần người phụ nữ nhận mình là Anastasia. Bà dùng nhiều tên trong đời, trong đó có Anna Tschaikovsky, và về sau là Anna Anderson.

Những người tin và những người không tin

Câu chuyện của Anna Anderson chia rẽ chính những người từng biết Anastasia.

Điều đáng chú ý là danh tính của bà không được xác định bằng một bằng chứng quyết định nào, mà bằng cuộc giằng co giữa các lời chứng. Mỗi người gặp bà mang theo kỷ niệm, mong muốn và lợi ích riêng. Có người muốn tin vì tình cảm với hoàng gia; có người phản đối vì liên quan tới quyền thừa kế.

Vụ kiện dài nhất nước Đức thế kỷ 20

Từ cuối thập niên 1930, những người ủng hộ Anna Anderson đưa vụ việc ra toà ở Đức, đòi công nhận bà là Anastasia để được hưởng phần di sản. Vụ kiện qua nhiều cấp, nhiều lần xét lại, kéo dài đến năm 1970. Phán quyết cuối cùng của Toà án Liên bang Đức không tuyên bố bà là kẻ mạo danh, mà kết luận rằng bà không chứng minh được mình là Anastasia. Nói cách khác: chưa đủ căn cứ để công nhận, nhưng cũng không khẳng định điều ngược lại.

Năm 1968, bà sang Mỹ, kết hôn với một người ủng hộ là Jack Manahan, sống ở Charlottesville, bang Virginia. Bà mất năm 1984, thi hài được hoả táng. Câu hỏi về danh tính của bà tưởng như sẽ không bao giờ có lời giải.

Lời giải từ một mẫu mô trong bệnh viện

Năm 1979, Anna Anderson từng phẫu thuật ở một bệnh viện tại Charlottesville. Bệnh viện lưu giữ một mẫu mô ruột từ ca mổ đó. Đầu thập niên 1990, sau khi hài cốt gia đình Romanov được tìm thấy gần Yekaterinburg, các nhà khoa học có cơ hội so sánh.

1. 1991: khai quật một hố chôn gần Yekaterinburg, tìm thấy hài cốt của Sa hoàng, hoàng hậu và ba con gái. Hai người vẫn thiếu: hoàng tử Alexei và một công chúa.
2. 1993: phân tích ADN ty thể xác nhận hài cốt là của gia đình Romanov, nhờ so với mẫu của Hoàng thân Philip, chồng Nữ hoàng Anh Elizabeth II, người có họ hàng bên ngoại với hoàng hậu Alexandra.
3. 1994: mẫu mô của Anna Anderson được xét nghiệm. ADN ty thể của bà không khớp với dòng của hoàng hậu Alexandra, nhưng khớp với Karl Maucher, cháu họ của Franziska Schanzkowska. Một mẫu tóc được cho là của bà cũng cho kết quả tương tự.
4. 2007–2009: tìm thấy thêm hài cốt hai người còn lại gần hố chôn cũ. Xét nghiệm xác nhận đó là hoàng tử Alexei và một công chúa. Không còn thành viên nào của gia đình Sa hoàng chưa được tìm thấy.

Hầu hết giới nghiên cứu coi chuỗi kết quả này là lời kết của vụ Anna Anderson: bà là Franziska Schanzkowska. Một số người ủng hộ cũ đặt nghi vấn về chuỗi bảo quản mẫu, nhưng các xét nghiệm được thực hiện độc lập ở nhiều phòng thí nghiệm và cho kết quả thống nhất.

Vì sao huyền thoại Anastasia sống dai đến thế

Ngay cả khi ADN đã trả lời, câu chuyện vẫn hấp dẫn, vì nó chạm vào mong muốn rất con người: một kết cục khác cho bi kịch. Văn hoá đại chúng nuôi dưỡng huyền thoại này:

• Phim Anastasia (1956) với Ingrid Bergman, người nhận giải Oscar cho vai này.
• Phim hoạt hình Anastasia (1997), một câu chuyện hoàn toàn hư cấu, không phải về Anna Anderson.
• Nhạc kịch Broadway dựa trên phim hoạt hình.

Người xem cần nhớ: đó là truyện. Bản phim hoạt hình gần như không liên quan đến sự thật lịch sử.

Góc nhìn hôm nay: một danh tính được vay mượn

Franziska Schanzkowska sinh năm 1896 ở vùng Pomerania, làm việc trong một nhà máy ở Berlin, từng bị thương trong một tai nạn lao động. Gia đình bà mất liên lạc với bà từ năm 1920. Có thể bà đã chọn câu chuyện về Anastasia, cũng có thể câu chuyện được người khác gán cho bà rồi bà sống trong nó. Các sử gia không có đủ tư liệu để biết bà tự tin vào điều đó đến đâu.

Từ góc nhìn danh tính, vụ Anna Anderson cho thấy giới hạn của lời chứng: hàng chục người quen hoàng gia gặp bà mà không thống nhất nổi. Một mẫu mô nhỏ bằng đầu ngón tay đã làm được điều toà án mất ba mươi năm không làm được.

Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc sách của sử gia Greg King và Penny Wilson về Anna Anderson, cùng các công bố khoa học về giám định hài cốt Romanov. Hài cốt gia đình Sa hoàng được an táng tại nhà thờ Thánh Peter và Paul ở Saint Petersburg năm 1998.