Phần lớn người Myanmar (người Miến) không có họ: cái tên một đến bốn âm tiết là toàn bộ tên, không truyền từ cha mẹ sang con. Ở Indonesia, nhiều người Java chỉ có một tên duy nhất; người Ethiopia mang tên mình kèm tên cha và tên ông thay cho họ; người Tamil ở miền nam Ấn Độ đặt chữ cái đầu tên cha trước tên mình. Với những người này, ô "họ" trên mẫu đơn quốc tế là một câu hỏi không có câu trả lời sẵn.
Myanmar: tên không truyền đời
Người Miến, dân tộc đông nhất Myanmar, không có họ gia đình. Cha có thể tên Hla Maung, mẹ tên Khin Myint, con trai tên Aung Ko, con gái tên Thida — không một âm tiết nào bắt buộc phải lặp lại. Tên của mỗi người được chọn riêng, thường dựa vào ngày trong tuần người đó sinh ra, ý nghĩa đẹp, hoặc lời khuyên của nhà sư, thầy chiêm tinh.
Ngày sinh trong tuần và chữ cái đầu tên
Theo tập quán Miến, mỗi ngày trong tuần gắn với một nhóm chữ cái trong bảng chữ Miến. Đứa trẻ sinh ngày nào thường được đặt tên bắt đầu bằng chữ thuộc nhóm của ngày ấy. Vì thế người Myanmar nghe tên có thể đoán được người đó sinh ngày thứ mấy. Đây là tập quán và niềm tin dân gian gắn với chiêm tinh, không phải quy định pháp luật.
U, Daw, Ko, Ma: danh xưng đứng trước tên
Thay cho họ, tên Myanmar thường đi cùng danh xưng chỉ tuổi tác, giới tính, sự kính trọng:
| Danh xưng | Dùng cho | Tương đương gần nhất |
|---|---|---|
| U | Đàn ông lớn tuổi, có địa vị | "ông", "bác" |
| Daw | Phụ nữ lớn tuổi, có địa vị | "bà", "cô" |
| Ko | Nam thanh niên, ngang hàng | "anh" |
| Ma | Nữ thanh niên, ngang hàng | "chị" |
| Maung | Cậu bé, nam trẻ tuổi | "cậu", "em" |
Ví dụ nổi tiếng là ông U Thant, Tổng thư ký thứ ba của Liên Hợp Quốc (1961–1971). "U" là danh xưng kính trọng, "Thant" là toàn bộ tên ông. Người nước ngoài thường nhầm "U" là một phần tên ông, hoặc gọi ông là "Mr. Thant" như thể Thant là họ. Một người Myanmar có thể được gọi là Maung lúc nhỏ, Ko khi lớn, U khi về già, mà tên không đổi.
Người Myanmar cũng có thể đổi tên trong đời, chẳng hạn khi trưởng thành, khi đi tu một thời gian, hay khi muốn đổi vận theo lời thầy chiêm tinh. Không có họ nên việc đổi tên không làm "đứt" sợi dây gia đình nào trên giấy tờ.
Indonesia: một tên là đủ
Indonesia có hàng trăm dân tộc với tập quán tên rất khác nhau, nên không có một "kiểu tên Indonesia" duy nhất. Nhưng với người Java, dân tộc đông nhất nước, có một tên duy nhất là chuyện bình thường. Hai tổng thống đầu tiên của Indonesia, Sukarno và Suharto, đều chỉ có một tên.
- Người Java: nhiều người chỉ có một tên; những người có hai, ba tên thì các tên đó thường không phải họ truyền đời.
- Người Batak ở Bắc Sumatra: có tên thị tộc (marga) truyền theo dòng cha, hoạt động gần giống họ.
- Người Minahasa ở Sulawesi và một số cộng đồng khác: có họ gia đình theo kiểu châu Âu.
- Người Bali: tên gắn với thứ tự sinh. Con đầu thường mang Wayan, Putu hoặc Gede; con thứ hai Made hoặc Kadek; con thứ ba Nyoman hoặc Komang; con thứ tư Ketut. Đứa thứ năm thì vòng lại từ đầu.
Năm 2022, Bộ Nội vụ Indonesia ban hành quy định về ghi tên trên giấy tờ dân sự, trong đó tên đăng ký mới phải có ít nhất hai từ và không quá 60 ký tự. Lý do được nêu là để thuận tiện cho hồ sơ, giấy tờ, nhất là khi ra nước ngoài. Quy định áp dụng cho việc đăng ký mới, không buộc những người đã có tên một chữ phải đổi.
Ethiopia: tên mình, tên cha, tên ông
Người Ethiopia và Eritrea theo truyền thống không có họ. Tên đầy đủ gồm tên riêng, tiếp theo là tên cha, có khi thêm tên ông nội. Vận động viên chạy cự ly dài Haile Gebrselassie có tên riêng là Haile; Gebrselassie là tên cha ông.
Vì vậy khi báo chí quốc tế gọi ông là "Gebrselassie" như gọi họ, thực ra họ đang gọi bằng tên cha ông. Người Ethiopia gọi nhau bằng tên riêng, kể cả trong trường hợp trang trọng. Con của Haile sẽ mang "Haile" ở vị trí thứ hai, chứ không mang "Gebrselassie".
Miền nam Ấn Độ: chữ cái đầu đứng trước
Ở bang Tamil Nadu và một số vùng miền nam Ấn Độ, nhiều người không có họ. Họ đặt chữ cái đầu tên cha (đôi khi cả tên làng) trước tên mình. Nhà toán học Srinivasa Ramanujan (1887–1920) là ví dụ: tên riêng của ông là Ramanujan, còn Srinivasa là tên cha. Trong văn bản Ấn Độ thường viết gọn là "S. Ramanujan".
Khi người Tamil ra nước ngoài, chữ cái đầu ấy thường phải viết ra đầy đủ, và tên cha bị biến thành "họ" trên hộ chiếu, hoặc tên riêng bị đẩy vào ô họ. Con cái của cùng một người cha vì thế có thể mang những "họ" khác nhau trên giấy tờ nước ngoài, tuỳ cách mỗi người khai.
Mông Cổ: tên thị tộc bị quên rồi được tìm lại
Người Mông Cổ thường được gọi bằng tên riêng, kèm tên cha ở dạng sở hữu đứng trước. Tên thị tộc (ovog) từng tồn tại nhưng không được dùng trong giấy tờ suốt phần lớn thế kỷ 20. Khoảng những năm 1990–2000, nhà nước Mông Cổ yêu cầu người dân đăng ký lại tên thị tộc. Nhiều người không còn biết thị tộc của mình nên chọn tên theo vùng đất, nghề nghiệp hay một hình ảnh đẹp. Người ta hay kể rằng nhà du hành vũ trụ đầu tiên của Mông Cổ đã chọn tên thị tộc "Sansar", nghĩa là vũ trụ.
Khi người không có họ điền mẫu đơn
Hệ thống hàng không, ngân hàng, xét thị thực của nhiều nước được thiết kế với giả định ai cũng có họ. Người không có họ vì thế gặp vài cách xử lý quen thuộc:
- Lặp tên: ghi cùng một tên vào cả ô họ và ô tên.
- FNU: một số cơ quan Mỹ ghi "FNU" (first name unknown – không có tên riêng) vào ô tên và đưa tên duy nhất vào ô họ.
- Lấy tên cha làm họ: cách hay gặp với người Ethiopia, người Tamil, người Ả Rập.
- Để trống ô họ: một số hộ chiếu theo chuẩn ICAO cho phép, nhưng hệ thống vé máy bay có thể không chấp nhận ô trống.
Mỗi cách đều có thể gây rắc rối nếu không thống nhất giữa các giấy tờ. Lời khuyên chung cho những ai có tên kiểu này là chép đúng như trên hộ chiếu, và giữ y nguyên cách ghi đó ở mọi hồ sơ khác.
Góc nhìn hôm nay
Với người Việt, ai cũng có họ, nên khó hình dung một người chỉ có một cái tên. Nhưng nhìn rộng ra, họ cố định truyền đời là một phát minh tương đối muộn ở nhiều nơi, thường do nhà nước cần sổ sách. Myanmar, Ethiopia, Iceland hay một phần Indonesia cho thấy xã hội vẫn vận hành tốt khi danh tính một người dựa vào tên riêng, ngày sinh, tên cha mẹ và quê quán.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc phần về tên người trong các sách nhập môn văn hoá Đông Nam Á, hoặc tìm đọc tiểu sử U Thant — vị Tổng thư ký Liên Hợp Quốc mà cái tên một âm tiết hay bị người nước ngoài hiểu nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Người Myanmar có họ không?
Phần lớn người Miến ở Myanmar không có họ. Tên một đến bốn âm tiết là toàn bộ tên, không truyền từ cha mẹ sang con. Đứng trước tên là các danh xưng như U, Daw, Ko, Ma tuỳ tuổi và giới tính.
U trong tên U Thant nghĩa là gì?
"U" là danh xưng kính trọng dành cho đàn ông lớn tuổi hoặc có địa vị, gần giống "ông" trong tiếng Việt. Tên của U Thant chỉ có một âm tiết là Thant.
Vì sao nhiều người Indonesia chỉ có một tên?
Ở người Java, dân tộc đông nhất Indonesia, có một tên duy nhất là tập quán lâu đời. Từ năm 2022, quy định về ghi tên trên giấy tờ dân sự yêu cầu tên đăng ký mới có ít nhất hai từ, nhưng không buộc người đã có tên một chữ phải đổi.
Người Ethiopia có họ không?
Theo truyền thống thì không. Tên đầy đủ gồm tên riêng, tên cha và có khi thêm tên ông nội. Khi báo chí quốc tế gọi một người Ethiopia bằng "họ", thực ra thường là đang gọi bằng tên cha người đó.
FNU trên giấy tờ nghĩa là gì?
FNU viết tắt của first name unknown, được một số cơ quan Mỹ dùng khi người khai chỉ có một tên. Tên duy nhất được đưa vào ô họ, còn ô tên ghi FNU.
