Họ hiếm ở Việt Nam: Khúc, Mạc, Kiều, Thân, Giáp và những họ ít người

Họ hiếm ở Việt Nam là những họ chỉ một số ít người mang, thường tập trung ở vài làng, vài vùng hoặc trong một cộng đồng dân tộc: Khúc, Mạc, Kiều, Thân, Giáp, Ông, Khổng, Cù, Ninh… với người Kinh; Lò, Cầm, Quàng với người Thái; Giàng, Thào, Sùng với người H'Mông. Không có thống kê chính thức về số người mang từng họ, nên mọi danh sách "họ hiếm nhất Việt Nam" đều là ước đoán. Điều có thể nói chắc là mỗi họ hiếm thường gắn với một câu chuyện cụ thể về nơi chốn và dòng dõi.

Vì sao lại có họ hiếm giữa một nước "toàn Nguyễn"

Khi một vài họ lớn chiếm phần lớn dân số, những họ còn lại tất nhiên là ít người. Nhưng họ hiếm không chỉ là "họ thua cuộc". Chúng thường hình thành theo bốn con đường:

1. Dòng họ gốc một làng: một ông tổ lập nghiệp, con cháu ở quây quần quanh nhà thờ họ, ít di cư, nên họ ấy đông ở làng mà hiếm ở ngoài.
2. Họ từng bị đổi hoặc phải giấu: khi triều đại sụp đổ, nhiều người đổi sang họ đông để ẩn mình, phần ở lại giữ họ cũ thì thành thiểu số. Họ Mạc là ví dụ hay được kể.
3. Họ của các dân tộc thiểu số: hiếm trong tổng thể, nhưng là họ phổ biến trong cộng đồng của họ.
4. Họ của người Hoa di cư qua nhiều đợt, giữ chữ họ của quê gốc như Diệp, Tăng, Quan, Hứa, Mã.

Những họ người Kinh gắn với một nhân vật, một vùng đất

Bảng dưới đây gồm những họ có dấu mốc lịch sử rõ. Phần "vùng gốc" là nơi truyền thống địa phương và gia phả hay nhắc, không có nghĩa mọi người mang họ đó đều xuất phát từ đây.

Ngoài ra còn nhiều họ ít người khác mà người Việt đôi khi gặp trong danh sách lớp hay danh bạ: Khổng, Cù, Ninh, Đàm, Doãn, Lã, Lục, Mẫn, Ứng, Âu, Tạ, Phí, Văn, Bạch, Quách… Một số họ trong nhóm này vốn đông ở một tỉnh, nhưng khi nhìn cả nước thì trở thành hiếm.

Họ Mạc: câu chuyện hay được kể nhất

Nhà Mạc cầm quyền ở Thăng Long từ năm 1527 đến năm 1592, sau đó còn giữ vùng Cao Bằng thêm nhiều chục năm. Khi thế lực Lê – Trịnh trở lại, con cháu họ Mạc bị coi là dòng "nguỵ triều". Nhiều dòng họ hiện nay kể rằng tổ tiên họ Mạc đã đổi sang họ khác, có khi tách chữ, đổi chữ để vẫn giữ một dấu hiệu nhận ra nhau. Những câu chuyện này phần lớn là truyền ngôn của từng gia đình; không có sổ sách đương thời ghi lại quy mô thật. Dù vậy, việc họ Mạc ngày nay là họ nhỏ dù từng làm vua hơn sáu mươi năm ở Thăng Long là một gợi ý đáng để ý.

Họ của các dân tộc thiểu số: hiếm với người Kinh, quen thuộc ở quê nhà

Một người Kinh ở thành phố có thể thấy họ Lò hay họ Giàng là "lạ". Nhưng ở Tây Bắc, đó là họ của hàng chục nghìn người. Vài nhóm họ tiêu biểu:

• Người Thái: Lò, Lường, Cầm, Quàng, Vì, Tòng, Hà, Lù… Các họ như Cầm, Lò xưa gắn với tầng lớp quý tộc cai quản mường.
• Người Mường: các dòng "lang" (tầng lớp cai quản cũ) thường mang họ Đinh, Quách, Bạch, Hà, Xa; người dân thường xưa mang họ Bùi là phổ biến.
• Người Tày, Nùng: Nông, Bế, Hoàng, Lục, Ma, Vi, Lương… Họ Nông có mặt trong sử từ thế kỷ 11 với Nông Trí Cao.
• Người H'Mông: Giàng, Thào, Vàng, Lý, Sùng, Mùa, Hầu, Lầu, Hờ, Tráng. Người H'Mông theo chế độ dòng họ chặt, người cùng họ coi nhau như anh em và không lấy nhau.
• Người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận cũ thường mang các họ như Đàng, Thiên Sanh, Quảng.
• Người Ê Đê, Gia Rai mang họ như Niê, Mlô, Ksor, Rơ Châm, Siu và theo họ mẹ. Người Khmer Nam Bộ mang các họ Thạch, Sơn, Kim, Danh, Lâm… Hai trường hợp này có bài riêng trong danh mục.

Với các cộng đồng này, họ không chỉ là chữ trên giấy mà gắn với luật tục: ai được lấy ai, ai cúng tổ chung, đất đai thuộc dòng nào. Gọi họ của họ là "hiếm" là cách nhìn từ phía người Kinh; nhìn từ bản làng, đó là họ bình thường nhất.

Họ của người Hoa và những họ "lai" qua nhiều đời

Người Hoa đến Việt Nam qua nhiều đợt, đông nhất ở Nam Bộ. Họ mang theo các họ ít gặp ở người Kinh như Diệp (葉), Tăng (曾), Quan (關), Hứa (許), Mã (馬), Lư (盧), Châu (周), cùng những họ trùng với người Kinh như Trần, Lâm, Hoàng – Huỳnh, Lý. Qua vài thế hệ sống cùng người Việt, nhiều gia đình người Hoa đã Việt hoá tên đệm và tên gọi nhưng vẫn giữ họ, nên họ là dấu vết cuối cùng còn lại của gốc gác.

Họ "Thích" của các nhà sư không phải là họ

Nhiều người thắc mắc vì sao các nhà sư Việt Nam đều "họ Thích". Thật ra "Thích" là chữ đầu của Thích Ca (Śākya), dòng họ của Đức Phật. Người xuất gia trong Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam, từ khoảng thế kỷ 20, dùng chữ Thích đặt trước pháp danh để chỉ mình là "con nhà Phật". Đây là pháp danh trong đạo, không phải họ trên giấy khai sinh; trên giấy tờ dân sự, nhà sư vẫn có họ tên khai sinh của mình.

Cẩn thận với danh sách "họ hiếm nhất Việt Nam"

Trên mạng lưu truyền nhiều danh sách kiểu "10 họ hiếm nhất", có khi kèm con số "chỉ còn vài trăm người". Gần như không danh sách nào dẫn nguồn đo đạc. Có mấy cái bẫy thường gặp:

• Lẫn tên đệm, chữ lót của dòng họ thành họ.
• Lẫn họ dân tộc thiểu số đông người thành "họ hiếm".
• Gán một họ cho "chỉ một làng" chỉ vì làng đó có nhà thờ họ nổi tiếng, trong khi con cháu đã tản đi khắp nước.
• Gán cho họ hiếm những câu chuyện nguồn gốc ly kỳ không có gia phả hay sử liệu đi kèm.

Khi gặp một tuyên bố như vậy, câu hỏi đơn giản nhất là: số liệu lấy ở đâu, ai đếm, đếm năm nào.

Góc nhìn hôm nay: giữ một họ ít người

Người mang họ hiếm thường có lợi thế mà người họ Nguyễn không có: họ của mình là một manh mối tìm gốc rất mạnh. Vài việc có thể làm:

• Tìm nhà thờ họ và hội đồng họ: nhiều họ nhỏ có tổ chức liên lạc toàn quốc, họp mặt định kỳ ở quê gốc.
• Thăm di tích của dòng họ: đền thờ Khúc Thừa Dụ ở quê Hải Dương cũ; khu tưởng niệm vương triều Mạc ở Cổ Trai (Hải Phòng); nhà thờ họ ở các làng gốc.
• Ghi chép gia phả khi người lớn tuổi còn nhớ; với họ ít người, mỗi đời mất đi một người biết chuyện là một khoảng trống khó lấp.
• Đọc thêm: Họ và tên người Việt Nam của Lê Trung Hoa; các sách dân tộc học về người Thái, Mường, H'Mông để hiểu họ trong luật tục.