Tên Hán Việt đẹp cho con chỉ thật sự đẹp khi cha mẹ biết mình đang chọn chữ nào: mỗi âm Hán Việt như Minh, Phong, Thiên, Vy, Khôi đều ứng với nhiều chữ Hán khác nhau, nghĩa có khi xa nhau hẳn. Vì giấy tờ Việt Nam chỉ ghi chữ Quốc ngữ, nghĩa của cái tên nằm ở chữ Hán mà cha mẹ có trong đầu. Tra từ điển Hán Việt, chọn đúng chữ và ghi lại cho con là cách để một cái tên Hán Việt giữ được nghĩa đẹp lâu dài.
Vì sao tên Việt phần lớn là Hán Việt
Hơn một nghìn năm chữ Hán là chữ viết chính thức, cộng với nền khoa cử Nho học kéo dài đến đầu thế kỷ 20, khiến tầng lớp có học quen đặt tên bằng từ Hán Việt. Tên Hán Việt có mấy ưu điểm: nghĩa trừu tượng, trang trọng (Nhân, Trí, Đức), dễ ghép đôi thành tên hai chữ có nghĩa (An Nhiên, Gia Bảo), và có sẵn một kho từ điển, điển tích để tra cứu.
Đến nay, phần lớn tên người Việt vẫn là Hán Việt, kể cả khi người đặt không biết chữ Hán. Đó là lý do chuyện "hiểu đúng nghĩa" trở nên quan trọng: nhiều người chọn tên theo cảm giác âm thanh, rồi tra nghĩa trên mạng và nhận về những giải thích lẫn lộn giữa các chữ đồng âm.
Một âm, nhiều chữ: bảng những tên hay gặp
| Âm | Chữ và nghĩa thường dùng làm tên | Chữ đồng âm nên biết |
|---|---|---|
| Minh | 明: sáng, sáng suốt | 銘: khắc ghi; 鳴: kêu, hót |
| Anh | 英: tinh hoa, tài giỏi; 瑛: ánh ngọc | — |
| Bảo | 寶: quý báu | 保: giữ gìn, bảo vệ |
| Phong | 風: gió, phong thái; 峰: đỉnh núi; 豐: dồi dào | 封: phong tước, niêm phong |
| Thiên | 天: trời | 千: nghìn; 遷: dời đổi |
| Vy / Vi | 薇: tên một loài cây (tường vi là hoa hồng leo) | 微: nhỏ bé; 違: trái, làm trái |
| Linh | 靈: linh thiêng, tinh anh; 玲: tiếng ngọc va nhau | — |
| Khôi | 魁: đứng đầu, khôi ngô; 瑰: ngọc đẹp (mai khôi là hoa hồng) | — |
| Châu | 珠: ngọc trai, hạt ngọc | 洲: bãi, châu lục; 州: châu (đơn vị hành chính xưa) |
| Huy | 輝: rực rỡ, ánh sáng | 徽: huy hiệu, dấu hiệu |
| Hy | 熙: sáng sủa, hưng thịnh | 希: hi vọng, hiếm |
| Vũ | 宇: bầu trời, vũ trụ; 雨: mưa | 武: võ, sức mạnh (cũng là họ Vũ) |
| Lâm | 林: rừng; 琳: ngọc đẹp | 臨: đến gần, lâm vào |
Cột "đồng âm" không có nghĩa những chữ ấy là xấu. Nhiều chữ trong đó vẫn được dùng làm tên với lý do riêng. Điều quan trọng là cha mẹ biết có nhiều lựa chọn và chọn có chủ ý, thay vì để nghĩa của tên con phụ thuộc vào trang web đầu tiên hiện ra.
Tên hai chữ: ghép sao cho thành nghĩa
Xu hướng tên gọi hai chữ (đệm + tên) đặt ra một câu hỏi mới: hai chữ có tạo thành một nghĩa chung không. Có ba kiểu ghép thường gặp:
- Từ ghép có sẵn trong tiếng Hán Việt: An Nhiên (安然, bình thản, an ổn), Thiên Ân (天恩, ơn trời), Gia Bảo (家寶, báu vật của nhà), Bảo An (保安, giữ bình an). Ưu điểm: nghĩa rõ, có thể tra từ điển.
- Hai chữ đẹp đặt cạnh nhau: Minh Anh (sáng và tinh anh), Tuệ Lâm (trí tuệ và rừng). Không phải từ ghép chuẩn, nghĩa do cha mẹ diễn giải.
- Một chữ Hán Việt, một chữ thuần Việt: Bảo Nắng, Minh Mây. Kiểu ghép này mới hơn, phổ biến dần trong vài năm gần đây.
Kiểu nào cũng được. Với kiểu thứ nhất, nên tra để chắc rằng từ ghép không mang nghĩa khác ngoài ý muốn. Với kiểu thứ hai và ba, nên ghi lại cách hiểu của gia đình, vì người ngoài sẽ hiểu mỗi người một kiểu.
Cách tra nghĩa chữ cho đúng
- Dùng từ điển có uy tín: Hán Việt tự điển của Thiều Chửu (1942) tra theo chữ, giải nghĩa từng chữ rất rõ; Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh (1932) tra theo từ ghép. Cả hai có bản in và bản điện tử.
- Tra theo âm rồi đọc hết các chữ cùng âm, không dừng ở chữ đầu tiên.
- Chú ý chữ nào thường dùng làm tên: chữ có nghĩa đẹp, ít nét quá lạ, có trong thơ văn quen thuộc.
- Kiểm tra từ ghép: nếu đặt tên hai chữ Hán Việt, tra cả từ ghép trong từ điển của Đào Duy Anh.
- Ghi chữ Hán của tên con vào sổ khai sinh của gia đình, album, hoặc một lá thư cho con. Đây là cách duy nhất để nghĩa không mất theo thời gian.
Nếu không tự đọc được chữ Hán, có thể nhờ người biết Hán Nôm, thầy giáo, nhà sư hay các câu lạc bộ thư pháp giúp. Nhiều người còn nhờ viết tên con bằng thư pháp để treo trong phòng, vừa giữ chữ vừa làm kỷ niệm.
Những chữ hay được chọn cho bé trai, bé gái
Không có quy định chữ nào cho trai, chữ nào cho gái, nhưng thói quen thì khá rõ. Những chữ hay gặp trong tên bé trai thường gợi sức mạnh, trí tuệ, chí hướng: Hùng (雄), Dũng (勇), Khang (康), Trí (智), Đức (德), Tuấn (俊), Phong (峰, 風), Khôi (魁), Huy (輝), Vũ (宇). Tên bé gái hay chọn chữ gợi vẻ đẹp, sự dịu dàng, quý giá: Lan (蘭), Mai (梅), Ngọc (玉), Châu (珠), Nhã (雅), Tú (秀), Hân (欣), Vy (薇), Linh (玲). Những chữ như An (安), Minh (明), Anh (英), Bảo (寶), Khánh (慶) thì dùng được cho cả hai. Danh sách này chỉ để tham khảo; nhiều cái tên đẹp nhất lại đến từ việc phá thói quen, như một bé gái tên Phong hay một bé trai tên Lâm.
Những hiểu lầm hay gặp
- "Tên Hán Việt thì phải có chữ Hán trên giấy tờ": không. Giấy tờ chỉ ghi chữ Quốc ngữ; chữ Hán là phần riêng của gia đình.
- "Tên càng nhiều nghĩa càng tốt": một tên có nhiều cách hiểu chỉ tốt khi cha mẹ chủ động chọn một cách hiểu và kể cho con.
- "Tên phải lấy từ điển tích cổ mới sang": điển tích làm tên thêm chiều sâu, nhưng không bắt buộc. Một chữ đơn giản như An, Minh, Lan vẫn trọn vẹn.
- "Đọc tên theo tiếng Trung để kiểm tra": tên Việt sống trong tiếng Việt. Cách đọc tiếng Phổ thông hay tiếng Quảng Đông không quyết định một cái tên Việt có đẹp hay không.
Tên Hán Việt và văn chương
Nhiều cái tên đẹp được chọn từ thơ văn. Có gia đình lấy tên con từ câu thơ trong Truyện Kiều, có gia đình chọn chữ trong Kinh Thi hay thơ Đường. Cách làm này cho cái tên một "lý lịch văn hoá" để con tự hào giới thiệu. Nếu chọn theo hướng này, nên đọc cả câu, cả bài, để chắc rằng chữ mình chọn không nằm trong một văn cảnh buồn hoặc mang nghĩa khác.
Góc nhìn hôm nay
- Thư viện, nhà sách: tìm Hán Việt tự điển (Thiều Chửu), Hán Việt từ điển (Đào Duy Anh).
- Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội): dịp đầu năm có hoạt động viết thư pháp, có thể nhờ viết tên con bằng chữ Hán.
- Sách nền: Họ và tên người Việt Nam của Lê Trung Hoa, phần nói về tên gốc Hán.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nghĩa đúng của tên Hán Việt?
Phải biết tên ứng với chữ Hán nào, vì một âm có nhiều chữ. Tra trong Hán Việt tự điển của Thiều Chửu hoặc Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh, đọc hết các chữ cùng âm rồi chọn chữ cha mẹ muốn. Nên ghi chữ đó lại cho con.
Tên Minh nghĩa là gì?
Thường dùng nhất là chữ 明, nghĩa là sáng, sáng suốt. Âm Minh còn ứng với 銘 (khắc ghi) và 鳴 (kêu, hót). Nghĩa của tên con tuỳ vào chữ cha mẹ chọn.
An Nhiên nghĩa là gì?
An Nhiên (安然) là một từ ghép Hán Việt có sẵn, nghĩa là bình thản, an ổn, không lo lắng. Đây là tên được nhiều gia đình chọn cho con gái những năm gần đây.
Tên Vy và Vi có khác nhau không?
Về chữ Hán, cả hai cách viết đều có thể chỉ cùng một chữ như 薇 (tên một loài cây, tường vi là hoa hồng leo). Trên giấy tờ, Vy và Vi là hai cách viết khác nhau, nên cần thống nhất cách viết ngay từ khi khai sinh.
Có cần ghi chữ Hán trên giấy khai sinh không?
Không. Giấy tờ Việt Nam chỉ ghi họ tên bằng chữ Quốc ngữ. Chữ Hán của tên là thông tin riêng của gia đình, nên ghi lại ở nơi khác để con biết.
