Bị gọi sai tên, đọc sai tên, viết sai tên khiến ta khó chịu vì tên riêng không chỉ là nhãn dán: đó là âm thanh gắn với cái tôi sớm nhất và bền nhất. Trẻ sơ sinh đã nhận ra tên mình từ khoảng bốn tháng rưỡi; người lớn vẫn nghe ra tên mình giữa một căn phòng ồn ào; và các nghiên cứu hình ảnh não cho thấy nghe tên mình kích hoạt những vùng não liên quan tới bản thân. Khi người khác gọi sai, nhất là nhiều lần, ta nhận một thông điệp ngầm: "mình không đủ quan trọng để được nhớ đúng". Hiểu điều này giúp cả hai phía: người bị gọi sai bớt tự trách mình nhạy cảm, người gọi biết cách sửa cho tử tế.
Tên riêng gắn với cái tôi sớm thế nào
Năm 1995, nhóm nghiên cứu của Denise Mandel, Peter Jusczyk và David Pisoni công bố rằng trẻ khoảng 4 tháng rưỡi đã nghe tên mình lâu hơn so với những tên khác có cùng nhịp điệu. Đó là trước khi trẻ hiểu nghĩa của bất kỳ từ nào. Tên riêng là một trong những âm thanh đầu tiên được não ghi lại như "của mình".
Khoảng 18–24 tháng, cùng lúc bắt đầu nhận ra mình trong gương, trẻ dùng tên mình để nói về bản thân: "Bống muốn ăn", "của Tít". Trẻ nhỏ người Việt thường xưng bằng tên ở nhà trước khi biết xưng "con", "em". Tên trở thành cái neo đầu tiên của ý thức về bản thân.
Hiệu ứng bữa tiệc cocktail
Năm 1953, nhà khoa học Anh Colin Cherry mô tả khả năng của con người tập trung nghe một giọng nói giữa nhiều giọng nói cùng lúc, về sau gọi là "hiệu ứng bữa tiệc cocktail". Năm 1959, Neville Moray thử nghiệm: người tham gia nghe hai đoạn khác nhau ở hai tai và được dặn chỉ chú ý một bên. Họ gần như không nhớ gì ở tai còn lại, trừ khi tai ấy nghe tên của chính họ: khoảng một phần ba số người nhận ra.
Năm 1995, Noelle Wood và Nelson Cowan lặp lại thí nghiệm với cách làm chặt chẽ hơn và cũng thấy khoảng một phần ba người tham gia phát hiện tên mình ở kênh không chú ý. Con số này cho thấy hai điều: tên mình có sức hút đặc biệt, nhưng không phải ai cũng bắt được nó lúc mải việc khác. Đời thường cũng thế: ở chợ đông, ta quay lại khi nghe ai gọi tên mình, dù không hề để ý những câu chuyện khác.
Các nghiên cứu hình ảnh não, như công trình của Dennis Carmody và Michael Lewis năm 2006, cho thấy nghe tên mình kích hoạt những vùng não thường hoạt động khi người ta nghĩ về bản thân, khác với khi nghe tên người khác.
Ta thích cả những chữ cái trong tên mình
Năm 1985, nhà tâm lý học Bỉ Jozef Nuttin công bố một phát hiện bất ngờ: khi được hỏi thích chữ cái nào trong bảng chữ cái, người ta có xu hướng chọn những chữ có mặt trong tên của chính mình, đặc biệt là chữ cái đầu. Hiện tượng này, gọi là hiệu ứng chữ cái trong tên, được lặp lại ở nhiều ngôn ngữ và quốc gia.
Một số nhà nghiên cứu đi xa hơn, cho rằng tên còn ảnh hưởng tới lựa chọn nghề, nơi sống. Ví dụ nổi tiếng là giả thuyết người tên Dennis hay làm nha sĩ (dentist) nhiều hơn. Nhưng năm 2011, nhà nghiên cứu Uri Simonsohn phân tích lại dữ liệu và chỉ ra nhiều kết quả kiểu này có thể do lỗi phương pháp. Vì vậy: ta thích chữ cái trong tên mình là phát hiện vững; tên quyết định nghề nghiệp là chuyện còn tranh cãi.
Vì sao bị gọi sai lại khó chịu
Từ những phát hiện trên, có thể hiểu vì sao một chữ sai trong tên lại chạm tới cảm xúc:
- Tên là một phần của mình. Gọi sai tên giống như chạm vào một vùng cá nhân mà không xin phép.
- Thông điệp về sự quan tâm. Nhớ đúng tên đòi hỏi chút công sức. Bị gọi sai nhiều lần, người ta đọc ra rằng người kia không bỏ công sức ấy.
- Thông điệp về chỗ đứng. Khi một người bị gọi sai trong khi người khác được gọi đúng, cảm giác bị coi là "người ngoài" càng rõ.
- Tích luỹ. Một lần thì cười cho qua; năm năm đi học bị thầy cô đọc sai tên mỗi buổi điểm danh thì thành vết.
Năm 2012, hai nhà nghiên cứu giáo dục Rita Kohli và Daniel Solórzano ghi lại trải nghiệm của học sinh, sinh viên có tên khác văn hoá đa số ở Mỹ bị thầy cô đọc sai, đổi tên cho dễ gọi, hay đùa về tên. Nhiều người kể rằng họ từng xấu hổ vì tên mình, thậm chí muốn đổi tên. Bài viết của họ có nhan đề rất thẳng: "Teachers, please learn our names!".
Nhầm tên vì lỡ miệng, gọi nhầm tên người thân là chuyện khác: đó thường là trục trặc trí nhớ của người gọi, không phải dấu hiệu thiếu quan tâm. Bài này nói về những lần tên bị đọc sai, viết sai, đổi đi một cách có hệ thống.
Tên người Việt đi xa
Tên tiếng Việt có dấu, có những âm khó với người nói ngôn ngữ khác, nên ra nước ngoài thường bị biến dạng:
| Chuyện hay gặp | Ví dụ | Cảm nhận thường được kể lại |
|---|---|---|
| Mất dấu trên giấy tờ, hệ thống | Nguyễn Thị Hằng thành Nguyen Thi Hang | Quen dần, nhưng "Hang" mang nghĩa khác trong tiếng Anh |
| Đọc sai âm | "Nguyễn" bị đọc thành nhiều cách khác nhau | Ban đầu sửa, sau thôi không sửa nữa |
| Đảo thứ tự họ tên | Gọi bằng họ "Mr. Nguyen" thay vì tên | Thấy lạ vì người Việt gọi nhau bằng tên |
| Tự lấy tên khác cho dễ gọi | Thêm một tên tiếng Anh, tiếng Hàn, tiếng Nhật | Tiện, nhưng có người thấy mình sống hai danh tính |
Lấy thêm tên dễ gọi không sai, và nhiều người coi đó là lựa chọn thực tế. Điều quan trọng là đó là lựa chọn của chính họ, chứ không phải bị người khác tự ý đổi.
Gọi tên trong văn hoá Việt
Người Việt gọi nhau bằng tên gọi chứ không bằng họ, vì quá nhiều người cùng họ Nguyễn, Trần, Lê. Ở nhiều vùng còn có tập quán gọi người lớn theo tên con đầu lòng, gọi vợ theo tên chồng, hay gọi theo thứ trong nhà như "anh Hai", "cô Ba". Những cách gọi ấy là văn hoá, không ai thấy bị xúc phạm. Điều khiến người ta khó chịu là khi tên bị gọi theo cách họ không muốn: tên ở nhà bị đem ra gọi ở chỗ đông người, biệt danh trêu chọc ngoại hình, tên bị nói trại đi để chế giễu.
Góc nhìn hôm nay: gọi tên cho đúng
Gọi đúng tên người khác là một trong những cách tôn trọng rẻ nhất. Vài thói quen dễ áp dụng:
- Không chắc thì hỏi: "Tên bạn đọc thế nào cho đúng?", "Bạn thích được gọi là gì?". Hỏi một lần tốt hơn gọi sai mãi.
- Ghi lại cách đọc bên cạnh tên trong danh bạ, đặc biệt với tên tiếng nước ngoài.
- Không tự ý đổi tên cho người khác vì "khó đọc quá".
- Khi lỡ gọi sai: xin lỗi ngắn gọn, gọi lại cho đúng, không cần thanh minh dài.
- Thầy cô đầu năm học: dành vài phút hỏi cách đọc tên và tên ưa dùng của từng học sinh.
Với người bị gọi sai: sửa nhẹ nhàng ngay từ đầu dễ hơn để lâu. Tên in sai trên giấy tờ là chuyện của thủ tục hành chính; nên hỏi cơ quan cấp giấy tờ, công an hoặc UBND xã, phường để được hướng dẫn. Muốn đọc thêm: bài của Kohli và Solórzano (2012) trên tạp chí Race Ethnicity and Education; các tài liệu tâm lý học nhận thức về hiệu ứng bữa tiệc cocktail.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bị gọi sai tên lại thấy khó chịu?
Vì tên riêng gắn chặt với cái tôi từ rất sớm, và việc người khác nhớ đúng tên là một dấu hiệu quan tâm. Bị gọi sai nhiều lần, người ta dễ hiểu ngầm rằng mình không đủ quan trọng, hoặc bị coi là người ngoài.
Trẻ sơ sinh nhận ra tên mình từ khi nào?
Nghiên cứu năm 1995 của Mandel, Jusczyk và Pisoni cho thấy trẻ khoảng 4 tháng rưỡi đã nghe tên mình lâu hơn các tên khác cùng nhịp điệu. Đó là trước khi trẻ hiểu nghĩa của từ ngữ.
Hiệu ứng bữa tiệc cocktail là gì?
Là khả năng tập trung nghe một giọng giữa nhiều tiếng ồn, kèm hiện tượng vẫn bắt được tên mình ở luồng âm thanh không chú ý. Thí nghiệm của Moray (1959) và Wood – Cowan (1995) thấy khoảng một phần ba người nhận ra tên mình như vậy.
Hiệu ứng chữ cái trong tên là gì?
Là xu hướng thích những chữ cái có trong tên mình hơn các chữ khác, do Jozef Nuttin phát hiện năm 1985 và được lặp lại ở nhiều nước. Còn giả thuyết tên ảnh hưởng tới nghề nghiệp thì đang bị tranh cãi về phương pháp.
Không biết đọc tên người khác thế nào thì nên làm gì?
Hỏi thẳng một cách lịch sự, ghi lại cách đọc và gọi đúng từ đó. Người được hỏi thường thấy được tôn trọng hơn là bị gọi sai hoặc bị đặt cho một tên khác cho tiện.
