Homer có thật không: câu hỏi về tác giả Iliad và Odyssey

Homer có thật không là câu hỏi mà giới học thuật gọi là "vấn đề Homer", tranh luận suốt hơn hai thế kỷ. Người Hy Lạp cổ tin Homer là một nhà thơ mù đã sáng tác Iliad và Odyssey, nhưng không có tư liệu đương thời nào về ông. Phần lớn học giả ngày nay cho rằng hai sử thi ra đời từ một truyền thống thơ truyền miệng lâu đời, được định hình thành văn bản khoảng thế kỷ 8–7 TCN, có thể bởi một hoặc vài nhà thơ xuất sắc. "Homer" vì vậy có thể là tên một người thật, cũng có thể là cái tên đại diện cho cả một truyền thống. Câu trả lời chính xác đến nay vẫn chưa có.

Homer theo lời người Hy Lạp cổ

Với người Hy Lạp cổ đại, Homer là nhà thơ vĩ đại nhất, gần như "người thầy của cả Hy Lạp". Họ dạy trẻ con đọc bằng thơ Homer, trích Homer trong tranh luận, coi các nhân vật Achilles, Odysseus là hình mẫu. Nhưng những gì họ biết về chính Homer thì mờ nhạt và mâu thuẫn:

• Quê quán: nhiều thành phố tranh nhau nhận là quê Homer, phổ biến là Smyrna (nay là İzmir, Thổ Nhĩ Kỳ) và đảo Chios. Người xưa có câu "bảy thành phố tranh nhau làm quê Homer".
• Thời đại: sử gia Herodotus (thế kỷ 5 TCN) cho rằng Homer sống khoảng bốn trăm năm trước ông. Các nguồn khác đưa ra niên đại khác hẳn.
• Bị mù: truyền thống nói Homer là người mù. Chi tiết này có thể đến từ một bài tụng ca thần Apollo, trong đó tác giả tự nhận là "người mù sống ở Chios đá sỏi"; người xưa gán bài thơ cho Homer, nhưng giới nghiên cứu nay không coi đó là của cùng tác giả.
• Tiểu sử: có những bản "Đời Homer" từ thời cổ, nhưng đều viết rất muộn và mang màu sắc truyền thuyết.

Ở đảo Chios thời cổ có một nhóm người gọi là Homeridae, "con cháu Homer", chuyên ngâm thơ Homer. Họ có thể là một dòng họ, cũng có thể là một phường nghề.

Hai sử thi: Iliad và Odyssey

Ngay từ thời cổ đại, đã có người, gọi là "những người tách biệt" (chorizontes), cho rằng hai tác phẩm do hai tác giả khác nhau viết, vì giọng và thế giới quan khác nhau. Câu hỏi này vẫn được bàn đến hôm nay.

Vấn đề Homer: từ Wolf đến Parry

Friedrich August Wolf, 1795

Năm 1795, học giả người Đức Friedrich August Wolf xuất bản Prolegomena ad Homerum, lập luận rằng thời Homer được cho là sống, người Hy Lạp có lẽ chưa dùng chữ viết rộng rãi để viết những tác phẩm dài như vậy. Theo ông, hai sử thi được ghép từ nhiều bài ca ngắn truyền miệng, rồi được biên tập về sau. Từ đó, giới học thuật chia làm hai phe:

• Phe "phân tích": tìm cách tách sử thi thành các lớp, các phần do những người khác nhau sáng tác.
• Phe "thống nhất": cho rằng mỗi sử thi có cấu trúc chặt chẽ, nhất quán, phải là tác phẩm của một thiên tài duy nhất.

Milman Parry và Albert Lord

Bước ngoặt đến từ học giả người Mỹ Milman Parry vào thập niên 1920–1930. Ông nhận thấy thơ Homer dày đặc những cụm từ cố định, như "Achilles chân nhanh", "bình minh ngón tay hồng", "biển màu rượu vang". Những cụm này vừa khít với nhịp thơ lục bộ (hexameter), giúp người hát ứng tác tại chỗ.

Để kiểm chứng, Parry và học trò Albert Lord đến vùng Balkan, ghi âm những người hát rong không biết chữ đang trình diễn các trường ca dài hàng nghìn câu. Họ thấy những người hát này dùng đúng kỹ thuật ấy: không học thuộc từng chữ, mà nắm các cụm công thức và khung cốt truyện, mỗi lần hát lại một khác. Albert Lord tổng kết trong sách The Singer of Tales (1960).

Kết luận: thơ Homer mang dấu ấn rõ của truyền thống thơ truyền miệng. Điều đó không có nghĩa không có Homer, mà có nghĩa Homer, nếu có, là đỉnh cao của một truyền thống đã tồn tại nhiều thế hệ trước ông.

Vậy rốt cuộc Homer là ai

Giới nghiên cứu hiện nay có vài quan điểm chính, không quan điểm nào được chứng minh tuyệt đối:

1. Một nhà thơ thật, sống khoảng thế kỷ 8 TCN, kế thừa truyền thống truyền miệng và tạo ra hai sử thi như ta biết, có thể bằng cách đọc cho người khác chép.
2. Hai nhà thơ, một người cho mỗi sử thi, cùng truyền thống.
3. Một truyền thống tập thể, văn bản được định hình dần qua nhiều thế hệ ngâm hát; "Homer" là tên gán cho cả truyền thống ấy.

Thêm vào đó là vấn đề văn bản: theo truyền thống cổ, ở Athens thế kỷ 6 TCN đã có một đợt chỉnh lý văn bản Homer dưới thời Peisistratos; sau đó các học giả ở Alexandria thế kỷ 3–2 TCN tiếp tục biên tập. Văn bản ta đọc ngày nay đi qua rất nhiều bàn tay.

Cũng có những giả thuyết ngoại lệ thú vị. Năm 1897, nhà văn Anh Samuel Butler cho rằng Odyssey do một phụ nữ viết, dựa trên cách tác phẩm miêu tả nhân vật nữ và đời sống gia đình. Ý kiến này không được giới học thuật chấp nhận rộng rãi, nhưng cho thấy câu hỏi "ai viết" có thể mở ra những cách đọc mới.

Liên hệ với văn học dân gian Việt Nam

Người Việt có một cách hình dung quen thuộc giúp hiểu vấn đề Homer: những tác phẩm truyền miệng như sử thi Tây Nguyên. Đăm Săn của người Ê Đê được các nghệ nhân kể khan qua nhiều đêm, mỗi người kể mỗi khác, không ai là "tác giả". Khi được ghi chép thành văn bản, tác phẩm mang tên người sưu tầm hay người kể, chứ không mang tên người sáng tác.

Ca dao, truyện cổ tích, nhiều truyện Nôm cũng thế. Nếu một ngày ca dao Việt Nam được gán cho một cái tên duy nhất, đó sẽ là một "Homer" của người Việt: một danh tính đại diện, đứng thay cho hàng nghìn người vô danh.

Góc nhìn hôm nay: đọc Homer thế nào

Không cần giải được vấn đề Homer mới đọc được Homer. Có vài cách bắt đầu:

• Đọc bản dịch tiếng Việt: Iliad và Odyssey đều đã có bản dịch tiếng Việt, cả bản thơ và bản văn xuôi rút gọn cho người đọc phổ thông.
• Nghe hơn là đọc: vì vốn là thơ truyền miệng, Homer nghe đọc to sẽ thấy rõ nhịp và các cụm từ lặp, đúng cách khán giả cổ đại tiếp nhận.
• Bảo tàng: các bảo tàng lớn như British Museum (London), Louvre (Paris), Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Athens có nhiều bình gốm vẽ cảnh trong Homer.
• Di chỉ Troy ở Hisarlık (Thổ Nhĩ Kỳ) là Di sản Thế giới UNESCO, nơi các nhà khảo cổ tìm thấy nhiều lớp thành cổ, trong đó có những lớp được nhiều người gắn với thành Troy trong sử thi, dù sự gắn kết này còn được bàn.