Hồ Xuân Hương là ai: điều sử liệu nói và những điều còn tranh cãi

Hồ Xuân Hương là nữ sĩ sống khoảng cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19, được Xuân Diệu gọi là "Bà chúa thơ Nôm", nổi tiếng với những bài thơ Nôm táo bạo, nhiều nghĩa như "Bánh trôi nước", "Mời trầu", "Tự tình". Sử liệu chính thức về bà rất ít: phần lớn tiểu sử dựa vào thơ, truyền thuyết và một tập thơ tên Lưu Hương ký mới được giới thiệu năm 1964. Nhiều điều về bà vẫn còn tranh cãi: năm sinh năm mất, cha là ai, hai đời chồng, và nhất là bài thơ nào thật sự của bà. Vì vậy câu hỏi "Hồ Xuân Hương là ai" là một bài toán danh tính thật sự của văn học Việt Nam.

Những điều được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận

Dù còn nhiều chỗ mờ, các nhà nghiên cứu có một khung tiểu sử tương đối thống nhất:

• Dòng họ: thuộc họ Hồ ở làng Quỳnh Đôi (Nghệ An), một dòng họ khoa bảng. Nhiều tài liệu cho rằng cha bà là Hồ Phi Diễn, một nhà nho dạy học ở Bắc Hà; cũng có ý kiến khác về người cha.
• Nơi sống: phần lớn đời bà gắn với Thăng Long, vùng ven Hồ Tây. Bà có một ngôi nhà được gọi là Cổ Nguyệt đường; "Cổ Nguyệt" là chữ Hồ (湖) tách thành hai phần, một kiểu chơi chữ của người xưa.
• Thời đại: sống qua những biến động cuối Lê, Tây Sơn, đầu Nguyễn. Năm sinh thường được nêu là 1772, nhưng đây là năm ước định, không có giấy tờ khai sinh nào. Năm 2021, UNESCO đưa kỷ niệm 250 năm ngày sinh của bà vào danh sách các sự kiện được tổ chức này cùng kỷ niệm.
• Giao du: bà quen biết, xướng hoạ với nhiều văn nhân đương thời, điều thể hiện qua các bài thơ trong Lưu Hương ký.

Lưu Hương ký: phát hiện năm 1964

Trong một thời gian dài, Hồ Xuân Hương chỉ được biết qua những bài thơ Nôm truyền miệng và các bản chép tay. Năm 1964, nhà nghiên cứu Trần Thanh Mại giới thiệu một tập thơ chép tay tên Lưu Hương ký ("Ghi chép lưu giữ hương thơm"), gồm vài chục bài thơ chữ Hán và chữ Nôm, có lời tựa ghi là của Hồ Xuân Hương.

Tập thơ có ý nghĩa lớn vì:

• Cho thấy bà làm cả thơ chữ Hán, không chỉ thơ Nôm.
• Cho biết tên một số người bà xướng hoạ, giúp đặt bà vào mạng lưới văn nhân cụ thể.
• Giọng thơ trong Lưu Hương ký phần nhiều trữ tình, buồn, khác hẳn hình ảnh nghịch ngợm, châm biếm trong thơ Nôm truyền tụng.

Chính sự khác biệt ấy dấy lên câu hỏi: tác giả Lưu Hương ký và tác giả những bài thơ Nôm truyền tụng có phải một người? Đa số nhà nghiên cứu cho rằng có, lý giải sự khác giọng bằng thể loại và hoàn cảnh sáng tác. Nhưng câu hỏi vẫn được đặt ra.

Trong Lưu Hương ký có những bài gửi một người được gọi là "Cần chánh học sĩ Nguyễn Hầu". Một số nhà nghiên cứu cho rằng đó là Nguyễn Du, tác giả Truyện Kiều, số khác cho rằng là người khác. Giả thuyết về mối quan hệ giữa hai nhà thơ lớn rất hấp dẫn, nhưng chưa có kết luận chắc chắn.

Hai đời chồng: thơ và sử

Theo truyền thuyết và thơ truyền tụng, Hồ Xuân Hương hai lần làm lẽ:

Điều đáng lưu ý: nhiều chi tiết "đời tư" của Hồ Xuân Hương mà người đọc quen thuộc đến từ việc đọc thơ như tự truyện. Đây là cách đọc có giới hạn: một bài thơ xưng "em" không nhất thiết kể chuyện đời thật của tác giả.

Bài thơ nào thật sự của Hồ Xuân Hương

Đây là câu hỏi khó nhất. Thơ Nôm của Hồ Xuân Hương tồn tại chủ yếu qua truyền miệng và các bản chép tay, rồi được chép sang chữ quốc ngữ từ đầu thế kỷ 20. Trong quá trình đó:

• Nhiều bài có nhiều dị bản, khác nhau từng chữ, từng câu.
• Có những bài thơ của người khác, hoặc thơ dân gian cùng phong cách, bị gán cho bà vì "nghe giống Xuân Hương".
• Có những giai thoại, như các cuộc đối đáp với học trò, nhà sư, được kể kèm thơ, phần nhiều khó kiểm chứng.

Các nhà nghiên cứu thường chia thơ được gán cho bà thành nhóm có độ tin cậy cao, nhóm còn ngờ, và nhóm nhiều khả năng của người khác. Số bài được coi là chắc chắn của bà ít hơn nhiều so với số bài mang tên bà trên mạng hay trong các tuyển tập phổ thông.

Một số bài gần như được thừa nhận rộng rãi, như "Bánh trôi nước", với câu mở đầu quen thuộc:

Thân em vừa trắng lại vừa tròn,

Bảy nổi ba chìm với nước non.

Cũng có ý kiến, dù không phổ biến, cho rằng "Hồ Xuân Hương" trong thơ Nôm truyền tụng là một hình tượng được dân gian bồi đắp qua nhiều thế hệ, không hoàn toàn trùng với người phụ nữ lịch sử. Quan điểm này giống cách giới học thuật bàn về Homer: một danh tính thật, nhưng đã bị phủ lên bởi những lớp sáng tác của người khác.

Vì sao danh tính một nhà thơ lại mờ đến thế

• Chữ Nôm không phải văn tự chính thống: triều đình dùng chữ Hán cho sử sách, thi cử. Thơ Nôm ít được lưu trữ chính thức.
• Phụ nữ hiếm khi được ghi chép: sử cũ chép quan lại, khoa bảng; một nữ sĩ, lại làm lẽ, khó có chỗ trong sử chính thống.
• Thơ sống bằng truyền miệng: mỗi người chép, mỗi người đọc thêm bớt một chút. Sau hai trăm năm, "bản gốc" khó xác định.
• Thơ quá nổi tiếng: càng nổi tiếng, càng nhiều bài bị gán thêm.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu ở đâu

Ai muốn đọc Hồ Xuân Hương nghiêm túc nên tìm các tuyển tập có chú thích văn bản, ghi rõ bài nào được coi là chắc chắn, bài nào còn tồn nghi, thay vì đọc các bản sưu tập trôi nổi. Các công trình của Viện Văn học và Viện Nghiên cứu Hán Nôm là nơi đáng tin để bắt đầu. Với người đọc nước ngoài, bản dịch song ngữ Spring Essence của John Balaban (2000) đã giới thiệu thơ bà ra thế giới.

Ở Hà Nội, khu vực ven Hồ Tây gắn với tên tuổi bà, và có phố mang tên Hồ Xuân Hương. Ở Nghệ An, làng Quỳnh Đôi tự hào là quê gốc của dòng họ Hồ với nhiều danh nhân. Đọc thơ bà kèm theo ý thức về những gì còn tranh cãi chính là cách tôn trọng bà đúng nhất: không bịa thêm cho bà một cuộc đời mà sử liệu không có.