Hộ chiếu gắn chip và cổng kiểm soát tự động ở sân bay hoạt động ra sao

Hộ chiếu gắn chip (hộ chiếu điện tử) là hộ chiếu có một con chip không tiếp xúc giấu trong bìa hoặc trang dữ liệu, lưu lại thông tin nhân thân và ảnh khuôn mặt của người mang, kèm chữ ký số của nước cấp. Ở cổng kiểm soát tự động tại sân bay, máy đọc chip, kiểm tra chữ ký số để chắc hộ chiếu là thật, rồi chụp khuôn mặt hành khách và so với ảnh trong chip. Khớp thì cửa mở, không khớp thì hành khách được chuyển sang quầy có nhân viên. Tất cả theo một chuẩn chung của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO), tài liệu Doc 9303.

Từ cuốn sổ giấy đến cuốn sổ có chip

Trong phần lớn thế kỷ 20, hộ chiếu chỉ là cuốn sổ giấy có dán ảnh, đóng dấu. Kiểm tra dựa vào mắt nhân viên và các chi tiết in chống giả. Từ thập niên 1980, ICAO đưa vào hộ chiếu vùng đọc máy (MRZ): hai dòng ký tự ở cuối trang thông tin mà máy quét quang học đọc được. Đến nay, hai dòng ấy vẫn có mặt trên mọi hộ chiếu.

Bước tiếp theo là gắn chip. Malaysia phát hành hộ chiếu có chip từ cuối thập niên 1990, trước khi có chuẩn chung. ICAO hoàn thiện chuẩn hộ chiếu điện tử trong đầu những năm 2000, và từ khoảng 2006 nhiều nước lớn chuyển sang. Ngày nay phần lớn quốc gia đã cấp hộ chiếu gắn chip. Việt Nam bắt đầu cấp hộ chiếu phổ thông gắn chip từ năm 2023; hộ chiếu không chip còn hạn vẫn dùng bình thường. Hộ chiếu gắn chip có một biểu tượng nhỏ trên bìa: hình chữ nhật lồng vòng tròn, như một chiếc máy ảnh cách điệu.

Trong con chip có gì

Doc 9303 chia dữ liệu trong chip thành các "nhóm dữ liệu" (data group). Ba nhóm hay được nhắc nhất:

Khuôn mặt là sinh trắc học bắt buộc vì ai cũng có, nhân viên nhìn được bằng mắt và máy so được từ xa. Vân tay và mống mắt nếu có thì được khoá bằng một lớp kiểm soát truy cập riêng: chỉ máy đọc của cơ quan được nước cấp cho phép mới mở được.

Ba lớp bảo vệ trong hộ chiếu điện tử

Chữ ký số: biết hộ chiếu là thật

Khi cấp hộ chiếu, cơ quan của nước cấp ký số lên dữ liệu trong chip bằng khoá bí mật của họ. Máy đọc ở sân bay nước khác kiểm tra chữ ký này bằng chứng thư công khai mà các nước trao đổi với nhau, trong đó có qua Danh bạ khoá công khai của ICAO (PKD). Dữ liệu bị sửa dù một ký tự thì chữ ký không còn khớp. Đây gọi là xác thực thụ động.

Kiểm soát truy cập: không cho đọc lén

Chip không tiếp xúc nên về lý thuyết có thể bị đọc từ gần. Để chống đọc lén, chip chỉ mở khi máy đọc chứng minh được nó đang "nhìn thấy" trang thông tin, tức đã đọc được các dữ liệu in trên trang ấy. Đóng hộ chiếu lại, giữ trong túi, chip không trả lời một máy lạ.

Chống sao chép chip

Nhiều hộ chiếu đời mới còn có cơ chế để chip tự chứng minh nó là chip gốc, không phải bản sao dữ liệu nạp vào một chip khác. Kết hợp với chữ ký số, việc làm giả một hộ chiếu điện tử khó hơn rất nhiều so với hộ chiếu giấy.

Cổng tự động ở sân bay làm việc thế nào

Cổng kiểm soát tự động (thường gọi là e-gate hay autogate) gộp mọi lớp trên vào một quy trình vài chục giây:

1. Hành khách đặt trang thông tin hộ chiếu lên máy đọc. Máy đọc vùng đọc máy, mở chip, tải dữ liệu.
2. Máy kiểm tra chữ ký số và các dấu hiệu an ninh của cuốn sổ.
3. Hệ thống đối chiếu thông tin với các danh sách cần kiểm tra của cơ quan xuất nhập cảnh.
4. Camera chụp khuôn mặt hành khách đang đứng trong cổng, kiểm tra đó là người thật, rồi so với ảnh trong chip. Đây là xác minh một – một.
5. Mọi bước đạt thì cửa thứ hai mở. Bất kỳ bước nào không đạt, hành khách được hướng sang quầy có nhân viên.

Không qua cổng tự động không có nghĩa hành khách có vấn đề. Lý do thường rất đời: ảnh hộ chiếu chụp lâu, đeo kính, tóc che mặt, đứng sai chỗ, hộ chiếu không thuộc diện dùng cổng. Trẻ nhỏ thường được hướng dẫn qua quầy.

Ở Việt Nam và một số nơi trên thế giới

• Việt Nam: một số sân bay quốc tế lớn có cổng kiểm soát tự động dành cho công dân Việt Nam mang hộ chiếu hợp lệ. Điều kiện dùng cổng, việc có cần đăng ký trước hay không do cơ quan quản lý xuất nhập cảnh hướng dẫn và có thể thay đổi; tính tới 11/2026 nên hỏi tại sân bay hoặc xem thông báo chính thức.
• Liên minh châu Âu: từ tháng 10/2025 bắt đầu triển khai dần Hệ thống Nhập – Xuất cảnh (EES), ghi lại khuôn mặt và vân tay của khách ngoài khối khi qua biên giới khối Schengen, thay cho việc đóng dấu tay vào hộ chiếu.
• Singapore: sân bay Changi đã chuyển nhiều hành khách sang thông quan bằng khuôn mặt và mống mắt mà không cần xuất trình hộ chiếu ở cổng.
• Nhiều hãng bay và sân bay thử "lên máy bay bằng khuôn mặt": hành khách không cần đưa thẻ lên máy bay ở cửa ra tàu bay, camera nhận mặt thay.

Những câu hỏi về quyền riêng tư

Cổng tự động cần chụp khuôn mặt hành khách. Câu hỏi hợp lý là ảnh ấy được lưu bao lâu và dùng vào việc gì. Câu trả lời khác nhau theo nước và theo hệ thống, nên khi đi nước ngoài, có thể đọc thông báo về dữ liệu ở cổng hoặc trên trang của cơ quan biên phòng nước đến. Với hộ chiếu của mình, ảnh và dữ liệu trong chip chỉ là bản sao của trang thông tin, nhưng vân tay (nếu có) là dữ liệu nhạy cảm, được khoá kỹ hơn.

Lời khuyên thực tế: hộ chiếu nên được giữ như tiền mặt. Không gửi ảnh trang thông tin cho người lạ, không để hộ chiếu làm "tin" ở khách sạn hay cửa hàng thuê xe quá lâu khi có lựa chọn khác.

Góc nhìn hôm nay: mẹo nhỏ để qua cổng nhanh

• Ảnh hộ chiếu nên giống diện mạo hiện tại; nếu khuôn mặt đã đổi nhiều, cân nhắc làm hộ chiếu mới khi đủ điều kiện.
• Tháo kính râm, mũ, khẩu trang khi đứng trước camera; đứng đúng vạch, nhìn thẳng.
• Đặt trang thông tin úp đúng chiều lên máy đọc, giữ yên đến khi máy báo.
• Không bẻ cong, đục lỗ, phơi nắng gắt cuốn hộ chiếu: chip và ăng-ten nằm trong bìa hoặc trang dữ liệu.
• Thủ tục cấp, đổi hộ chiếu, điều kiện dùng cổng tự động: xem Cổng Dịch vụ công quốc gia (dichvucong.gov.vn), trang của Cục Quản lý xuất nhập cảnh hoặc ứng dụng VNeID.