Alphonse Bertillon (1853–1914) là viên chức Sở Cảnh sát Paris đã nghĩ ra hệ thống nhận dạng người bằng số đo cơ thể, gọi là bertillonage hay nhân trắc học tư pháp, từ đầu thập niên 1880. Mỗi người bị bắt được đo khoảng mười một chỉ số xương như chiều dài đầu, chiều dài tai, chiều dài bàn chân, rồi xếp phiếu theo số đo để lần sau tra lại. Hệ thống này thống trị ngành cảnh sát châu Âu và châu Mỹ chừng hai mươi năm, trước khi vân tay thay thế, nhưng để lại một di sản vẫn còn trên mọi tấm thẻ căn cước: ảnh chụp chính diện theo chuẩn.
Paris thế kỷ 19 và bài toán "người cũ, tên mới"
Pháp thời ấy phạt nặng hơn với người tái phạm. Vấn đề là kẻ từng bị bắt chỉ cần khai một cái tên khác. Không có giấy tờ tuỳ thân phổ biến, không có ảnh chuẩn, cảnh sát chỉ còn trông vào trí nhớ của thanh tra và những tấm ảnh chụp tuỳ tiện, người đứng người ngồi, ánh sáng mỗi tấm một kiểu. Kho ảnh lên tới hàng chục nghìn tấm mà gần như không tra được.
Bertillon xuất thân từ một gia đình làm thống kê và nhân chủng học: cha ông, Louis-Adolphe Bertillon, là nhà thống kê dân số có tiếng. Vào làm thư ký ghi chép ở sở cảnh sát năm 1879, ông nhìn đống phiếu hỗn độn bằng con mắt của người quen với số liệu. Ý tưởng của ông đơn giản: tên thì đổi được, xương của người trưởng thành thì không.
Hệ thống đo người làm việc thế nào
Mười một số đo
Phạm nhân được đo bằng thước và compa theo một quy trình nghiêm ngặt. Các số đo thường được nhắc gồm:
- Chiều cao đứng, sải tay, chiều cao khi ngồi.
- Chiều dài và chiều rộng đầu, khoảng cách hai gò má.
- Chiều dài tai phải.
- Chiều dài bàn chân trái, ngón giữa trái, ngón út trái và cẳng tay trái.
Ông chọn các đoạn xương ít thay đổi sau tuổi trưởng thành và đo được bằng dụng cụ đơn giản. Điều quan trọng không phải con số nào riêng lẻ mà là tổ hợp: hai người có thể cao bằng nhau, nhưng khó trùng cả mười một số đo.
Chia ngăn để tìm nhanh
Cái hay nằm ở cách xếp phiếu. Mỗi số đo được chia thành ba mức: nhỏ, vừa, lớn. Kho phiếu được chia ngăn theo chiều dài đầu trước, rồi chiều rộng đầu, rồi ngón giữa, và cứ thế. Mỗi lần chia, số phiếu cần xem giảm còn khoảng một phần ba. Sau vài tầng, nhân viên chỉ phải lật vài chục phiếu thay vì hàng chục nghìn. Đây chính là tư duy chỉ mục mà cơ sở dữ liệu hiện đại vẫn dùng.
Mô tả bằng lời và ảnh hai góc
Bertillon bổ sung hai thứ. Một là portrait parlé, "chân dung bằng lời": bộ từ vựng chuẩn để mô tả mũi, tai, trán, màu mắt, sao cho hai thanh tra ở hai nơi tả cùng một người bằng cùng những chữ. Hai là ảnh chụp theo chuẩn: một tấm chính diện, một tấm nghiêng, cùng khoảng cách, cùng ánh sáng, đầu đặt cố định. Hình thức ảnh hai góc này lan ra khắp thế giới và đến nay vẫn là khuôn mẫu cho ảnh hồ sơ, ảnh giấy tờ.
Thành công rồi lan rộng
Năm 1882 hệ thống được cho thử. Đầu năm sau, theo những gì các tài liệu lịch sử cảnh sát Pháp ghi lại, Bertillon nhận ra một người tái phạm đang khai tên giả nhờ khớp số đo, và từ đó số người bị nhận lại tăng dần. Đến cuối thập niên 1880, Paris lập hẳn một phòng nhận dạng do ông đứng đầu.
Trong thập niên 1890, bertillonage được nhiều nước châu Âu, Mỹ, Mỹ Latinh và các thuộc địa áp dụng. Tên Bertillon trở thành đồng nghĩa với "nhận dạng khoa học", và ông là một trong những người đầu tiên nghĩ về việc biến cơ thể con người thành dữ liệu tra cứu được, đúng tinh thần sinh trắc học ngày nay.
Những điểm yếu khiến hệ thống sụp đổ
Bertillonage có ba nhược điểm lớn:
- Phụ thuộc người đo. Đo đầu, đo tai bằng compa đòi tay nghề. Hai nhân viên đo cùng một người có thể lệch vài milimét, đủ để phiếu rơi sang ngăn khác.
- Không dùng được cho người chưa trưởng thành. Xương còn lớn thì số đo còn đổi.
- Không để lại dấu ở hiện trường. Không ai để lại "số đo tai" trên tay nắm cửa, nhưng người ta để lại dấu tay.
Câu chuyện hay được kể nhất là vụ Will West ở nhà tù Leavenworth (Mỹ) năm 1903: hai phạm nhân tên gần giống nhau, mặt giống nhau, số đo gần như trùng, chỉ phân biệt được bằng vân tay. Câu chuyện này xuất hiện trong rất nhiều sách giáo khoa, nhưng một số nhà nghiên cứu lịch sử pháp y cho rằng nó đã được kể lại theo hướng kịch tính hơn thực tế. Dù chi tiết thế nào, xu thế thì rõ: vân tay rẻ hơn, nhanh hơn, ít phụ thuộc tay nghề hơn.
Cuộc chuyển giao sang vân tay
| Tiêu chí | Đo người (Bertillon) | Vân tay |
|---|---|---|
| Dụng cụ | Thước, compa, bàn đo | Mực và giấy |
| Thời gian lấy mẫu | Lâu, cần nhân viên lành nghề | Vài phút |
| Dùng cho trẻ em | Không | Có |
| Dấu vết để lại | Không | Có |
| Độ riêng biệt | Cao nhưng có trùng gần | Rất cao |
Francis Galton xuất bản Finger Prints năm 1892. Cùng năm, Juan Vucetich ở Argentina dùng dấu vân tay để làm sáng tỏ một vụ án, và Argentina sớm bỏ đo người. Ở Ấn Độ thuộc Anh, Edward Henry cùng Azizul Haque và Hem Chandra Bose phát triển hệ phân loại vân tay, được dùng chính thức từ 1897 rồi đưa về London năm 1901. Trong vài chục năm sau đó, các nước lần lượt chuyển sang vân tay.
Điều ít người biết: chính Bertillon cũng cho in thêm dấu vân tay vào phiếu của mình, và năm 1902 phòng của ông đã nhận ra thủ phạm một vụ án mạng ở Paris nhờ dấu tay để lại. Ông không phản đối vân tay, chỉ xem nó là phần phụ của hệ thống đo người, và quan điểm đó bị thời cuộc vượt qua.
Một vết đen: vụ Dreyfus
Danh tiếng của Bertillon bị tổn hại nặng vì một việc nằm ngoài chuyên môn đo người. Năm 1894, trong vụ án sĩ quan Alfred Dreyfus bị buộc tội phản quốc, Bertillon ra làm chứng như một chuyên gia về chữ viết tay và đưa ra một lập luận phức tạp, quanh co để khẳng định Dreyfus viết tài liệu buộc tội. Về sau Dreyfus được minh oan hoàn toàn, và lời chứng của Bertillon thường được nhắc như một bài học về việc người nổi tiếng ở lĩnh vực này đem uy tín sang phán xét lĩnh vực khác.
Góc nhìn hôm nay: Bertillon còn ở đâu quanh chúng ta
Hệ thống đo người đã biến mất, nhưng ý tưởng của nó thì không:
- Ảnh chuẩn trên giấy tờ. Quy định ảnh thẻ căn cước, hộ chiếu phải nhìn thẳng, nền trơn, không đội mũ là con cháu trực tiếp của ảnh hai góc Bertillon.
- Nhận diện khuôn mặt bằng máy. Phần mềm hiện đại cũng "đo" khuôn mặt, chỉ khác là đo hàng trăm đặc trưng do máy tự học thay vì vài số đo bằng compa.
- Tư duy chỉ mục. Chia kho dữ liệu thành ngăn để tìm nhanh vẫn là nguyên tắc nền của các hệ tra cứu sinh trắc lớn.
- Bài học về tay nghề và sai số. Hệ nào phụ thuộc người thao tác thì sai số khó kiểm soát; đó là lý do các hệ sinh trắc ngày nay cố tự động hoá khâu thu mẫu.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các triển lãm lịch sử cảnh sát và pháp y ở châu Âu; Bảo tàng Sở Cảnh sát Paris (Musée de la Préfecture de Police) từng trưng bày dụng cụ và phiếu nhận dạng thời Bertillon. Sách lịch sử về nhận dạng tội phạm của Simon Cole, Suspect Identities (2001), kể kỹ cuộc chuyển giao từ đo người sang vân tay.
Câu hỏi thường gặp
Alphonse Bertillon là ai?
Alphonse Bertillon (1853–1914) là viên chức Sở Cảnh sát Paris, người đặt ra hệ thống nhận dạng phạm nhân bằng số đo cơ thể từ đầu thập niên 1880. Ông cũng chuẩn hoá ảnh chụp chính diện và nghiêng, khuôn mẫu cho ảnh hồ sơ và ảnh giấy tờ ngày nay.
Bertillonage là gì?
Bertillonage, hay nhân trắc học tư pháp, là phương pháp đo khoảng mười một chỉ số cơ thể như chiều dài đầu, tai, bàn chân, ngón tay rồi xếp phiếu theo số đo để tra lại người cũ. Kèm theo là bản mô tả bằng từ ngữ chuẩn và ảnh hai góc.
Vì sao vân tay thay thế phương pháp đo người?
Lấy vân tay nhanh, rẻ, không cần nhân viên lành nghề, dùng được cho cả người trẻ và để lại dấu ở hiện trường. Đo người dễ sai số giữa các nhân viên và không áp dụng được cho người còn đang lớn. Từ đầu thế kỷ 20, các nước lần lượt chuyển sang vân tay.
Chuyện hai người tên Will West có thật không?
Câu chuyện năm 1903 ở nhà tù Leavenworth về hai phạm nhân giống nhau, chỉ phân biệt được bằng vân tay, xuất hiện trong nhiều sách. Một số nhà nghiên cứu lịch sử cho rằng nó đã được tô vẽ thêm khi kể lại, nên nên đọc như một giai thoại minh hoạ hơn là bằng chứng quyết định.
Ảnh thẻ căn cước có liên quan gì tới Bertillon?
Có. Bertillon là người chuẩn hoá ảnh nhận dạng: nhìn thẳng, cùng khoảng cách, cùng ánh sáng, nền trơn. Quy định ảnh trên thẻ căn cước và hộ chiếu hiện nay đi theo cùng nguyên tắc ấy để người và máy so sánh được.
