Mỗi nước giải bài toán "chứng minh mình là ai" theo một cách: Ấn Độ dùng số Aadhaar 12 chữ số gắn với vân tay, mống mắt, khuôn mặt của hơn 1,3 tỷ người; Mỹ không có thẻ căn cước quốc gia, người dân dùng bằng lái xe làm giấy tuỳ thân và số an sinh xã hội (SSN) làm mã định danh; Estonia có thẻ e-ID với chữ ký số từ năm 2002, dùng cho gần như mọi dịch vụ công. So sánh ba hệ thống cho thấy rõ cái được và cái phải đánh đổi khi gom danh tính vào một con số.
Aadhaar: hệ thống sinh trắc lớn nhất thế giới
Aadhaar (tiếng Hindi nghĩa là "nền tảng") do Cơ quan Định danh Duy nhất Ấn Độ (UIDAI) quản lý, bắt đầu cấp số từ năm 2010. Mỗi người đăng ký nhận một số 12 chữ số, gắn với thông tin cơ bản và dữ liệu sinh trắc: ảnh khuôn mặt, vân tay mười ngón, ảnh mống mắt hai mắt. Số người đăng ký vượt 1,3 tỷ, khiến Aadhaar thành cơ sở dữ liệu sinh trắc lớn nhất từng có.
Điểm khác biệt: Aadhaar là số, không phải thẻ. Tấm giấy in số (hay thẻ nhựa người dân tự in) chỉ là bản ghi; việc xác thực thực sự là gửi số kèm vân tay hoặc mống mắt lên hệ thống trung tâm để đối chiếu. Nhờ đó, hàng trăm triệu người nghèo chưa từng có giấy tờ gì có thể mở tài khoản ngân hàng, nhận trợ cấp trực tiếp.
Mặt trái cũng lớn. Ở vùng nông thôn, máy đọc vân tay nhiều khi không nhận ngón tay chai sạn của người lao động chân tay, khiến họ không nhận được khẩu phần trợ cấp. Năm 2017, Toà án Tối cao Ấn Độ công nhận quyền riêng tư là quyền cơ bản; năm 2018, toà giữ Aadhaar là hợp hiến nhưng hạn chế việc các công ty tư nhân buộc khách hàng cung cấp số Aadhaar. Đó là một ví dụ rõ về việc luật phải chạy theo công nghệ.
Số an sinh xã hội Mỹ: con số không định làm danh tính
Số an sinh xã hội (Social Security Number) ra đời năm 1936, sau khi Đạo luật An sinh xã hội 1935 được ban hành. Mục đích ban đầu rất hẹp: theo dõi tiền lương và đóng góp của người lao động để tính lương hưu. Số có 9 chữ số, viết dạng ba nhóm 3–2–4. Từ năm 1946, thẻ SSN còn in dòng chữ nói rằng thẻ dùng cho mục đích an sinh xã hội, không dùng để định danh; dòng này bị bỏ vào năm 1972.
Nhưng vì mọi người lao động đều có số và số không trùng, các ngân hàng, công ty bảo hiểm, nhà tuyển dụng dần dùng nó làm mã định danh. Kết quả trớ trêu: một con số in trên tấm thẻ giấy mỏng, không ảnh, không chip, ai cũng phải khai ở hàng chục nơi, lại trở thành chìa khoá mở khoản vay. Đây là gốc rễ của nạn đánh cắp danh tính ở Mỹ. Từ năm 2011, Mỹ chuyển sang cấp số SSN ngẫu nhiên, không còn gắn ba số đầu với bang như trước.
Mỹ không có thẻ căn cước quốc gia. Giấy tuỳ thân thường dùng là bằng lái xe hoặc thẻ căn cước do bang cấp. Đạo luật REAL ID năm 2005 đặt chuẩn tối thiểu cho các loại thẻ này, và việc áp dụng chuẩn ở các sân bay nội địa bắt đầu từ tháng 5/2025 sau nhiều lần lùi hạn.
Estonia: một tấm thẻ, gần như mọi dịch vụ
Estonia, nước nhỏ ở Bắc Âu với khoảng 1,3 triệu dân, bắt đầu cấp thẻ căn cước có chip năm 2002. Chip chứa hai chứng thư số: một để xác thực ("mình đúng là người này") và một để ký số có giá trị pháp lý như chữ ký tay. Người dân cắm thẻ vào đầu đọc, nhập mã PIN là đăng nhập được hầu hết dịch vụ công, ký hợp đồng, xem hồ sơ y tế, khai thuế. Từ năm 2005, Estonia cho phép bỏ phiếu qua mạng bằng thẻ này. Năm 2014, nước này mở chương trình "e-Residency", cấp danh tính số cho người nước ngoài muốn lập và điều hành doanh nghiệp tại Estonia.
Hệ thống cũng từng gặp sự cố lớn: năm 2017, các nhà nghiên cứu phát hiện lỗ hổng (gọi là ROCA) trong cách tạo khoá của một dòng chip do Infineon sản xuất, ảnh hưởng khoảng 750.000 thẻ của Estonia. Nước này phải tạm khoá chứng thư và cho người dân cập nhật từ xa. Sự cố được xử lý không gây thiệt hại lớn, nhưng là lời nhắc rằng một hệ thống tập trung có lỗi thì lỗi ở quy mô cả nước.
Một số nước khác
| Nước | Giấy tờ / mã số | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|
| Ấn Độ | Aadhaar, 12 chữ số | Gắn sinh trắc, xác thực qua hệ thống trung tâm; hơn 1,3 tỷ người |
| Mỹ | SSN 9 chữ số; bằng lái xe, thẻ của bang | Không có thẻ căn cước quốc gia; chuẩn REAL ID cho thẻ bang |
| Estonia | Thẻ e-ID có chip | Chữ ký số pháp lý, bỏ phiếu qua mạng từ 2005 |
| Anh | Không có thẻ căn cước bắt buộc | Luật thẻ căn cước 2006 bị bãi bỏ năm 2010; dùng hộ chiếu, bằng lái |
| Đức | Personalausweis | Công dân từ 16 tuổi phải có giấy tuỳ thân (thẻ hoặc hộ chiếu) |
| Hàn Quốc | Số đăng ký cư trú 13 chữ số | Chứa ngày sinh và giới tính; phần còn lại được cấp ngẫu nhiên với số mới từ cuối năm 2020 |
| Việt Nam | Số định danh 12 chữ số, thẻ căn cước gắn chip | Chứa mã tỉnh khai sinh, thế kỷ sinh, giới tính, năm sinh |
Nước Anh là ví dụ thú vị về phía ngược lại: năm 2006 quốc hội thông qua luật thẻ căn cước quốc gia kèm cơ sở dữ liệu lớn, nhưng chính phủ mới bãi bỏ chương trình năm 2010, huỷ cả cơ sở dữ liệu, sau tranh cãi về chi phí và quyền riêng tư. Đến nay người Anh vẫn không có thẻ căn cước bắt buộc.
Ba câu hỏi mà mọi hệ thống đều phải trả lời
Con số có "nói" gì về người mang nó không?
Số SSN đời cũ và số Hàn Quốc từng để lộ nơi đăng ký, ngày sinh; về sau cả hai đều chuyển sang ngẫu nhiên hoá một phần. Số định danh Việt Nam vẫn chứa mã tỉnh khai sinh, giới tính, năm sinh. Số càng "nói" nhiều, càng dễ đoán, càng tiết lộ nhiều khi bị lộ.
Con số có phải là bí mật không?
Bài học từ SSN của Mỹ: một con số vừa phải khai ở khắp nơi vừa được dùng như mật khẩu là công thức cho nạn mạo danh. Các hệ thống mới (Estonia, Aadhaar, Việt Nam với chip và xác thực khuôn mặt) đều tách hai việc: số chỉ để nhận diện, còn xác thực phải có thêm thứ khác như chip, mã PIN, sinh trắc.
Khi hệ thống sai, người dân có cách sửa không?
Ở Ấn Độ, những người bị máy từ chối vân tay là minh chứng cho việc phải có đường dự phòng bằng con người. Một hệ thống danh tính tốt không chỉ đúng với số đông, mà còn có lối ra cho số ít bị nó làm sai.
Góc nhìn hôm nay: đọc thêm ở đâu
Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc trang chính thức của UIDAI (Ấn Độ), Cơ quan An sinh xã hội Mỹ (ssa.gov) và cổng e-Estonia, nơi các nước tự giới thiệu hệ thống của mình. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới về chương trình "ID4D" (Identification for Development) có nhiều số liệu so sánh giữa các nước. Còn với giấy tờ của chính người Việt, các bài khác trong danh mục này giải thích thẻ căn cước, số định danh và VNeID; thủ tục cụ thể xem trên Cổng Dịch vụ công quốc gia (dichvucong.gov.vn).
Câu hỏi thường gặp
Aadhaar là gì?
Aadhaar là số định danh 12 chữ số do cơ quan UIDAI của Ấn Độ cấp từ năm 2010, gắn với ảnh khuôn mặt, vân tay mười ngón và mống mắt. Hơn 1,3 tỷ người đã đăng ký, khiến đây là hệ thống định danh sinh trắc lớn nhất thế giới.
Người Mỹ có thẻ căn cước không?
Mỹ không có thẻ căn cước quốc gia. Người dân thường dùng bằng lái xe hoặc thẻ căn cước do bang cấp, theo chuẩn của Đạo luật REAL ID 2005, cùng với hộ chiếu khi cần.
Số an sinh xã hội Mỹ dùng để làm gì?
Ban đầu SSN chỉ để theo dõi tiền lương và đóng góp an sinh xã hội của người lao động, từ năm 1936. Về sau nó bị dùng rộng rãi như mã định danh trong ngân hàng, tín dụng, nên trở thành mục tiêu chính của nạn đánh cắp danh tính ở Mỹ.
Thẻ e-ID của Estonia làm được những gì?
Thẻ e-ID có chip chứa chứng thư số, dùng để đăng nhập dịch vụ công, ký số văn bản có giá trị pháp lý như chữ ký tay, xem hồ sơ y tế, khai thuế và bỏ phiếu qua mạng từ năm 2005.
Nước Anh có thẻ căn cước không?
Không có thẻ căn cước bắt buộc. Luật thẻ căn cước năm 2006 đã bị bãi bỏ năm 2010 cùng cơ sở dữ liệu đi kèm. Người Anh thường dùng hộ chiếu hoặc bằng lái xe làm giấy tuỳ thân.
