Dmitry giả: kẻ xưng con vua Ivan Hung Bạo lên ngôi Sa hoàng

Dmitry giả (Lzhedmitry I) là người tự xưng là Tsarevich Dmitry, con út của Sa hoàng Ivan IV (Ivan Hung Bạo), người được cho là đã chết ở Uglich năm 1591. Được giới quý tộc Ba Lan – Litva hậu thuẫn, ông đem quân vào nước Nga, và sau cái chết của Sa hoàng Boris Godunov, tiến vào Moscow, lên ngôi Sa hoàng năm 1605. Chưa đầy một năm sau, tháng 5 năm 1606, ông bị lật đổ và giết trong một cuộc chính biến. Chính quyền đương thời xác định ông là Grigory Otrepyev, một tu sĩ bỏ tu viện, nhưng danh tính thật của ông vẫn còn được bàn. Sau ông còn ít nhất hai "Dmitry giả" khác.

Cái chết bí ẩn ở Uglich năm 1591

Ivan IV mất năm 1584. Con trai ông là Fyodor I lên ngôi, nhưng người nắm thực quyền là Boris Godunov, anh vợ của Fyodor. Con út của Ivan IV là Dmitry, còn nhỏ tuổi, được đưa cùng mẹ là Maria Nagaya về sống ở thị trấn Uglich, xa triều đình.

Tháng 5 năm 1591, cậu bé Dmitry, khi đó tám tuổi, chết ở Uglich vì một vết thương ở cổ. Một uỷ ban điều tra do vương công Vasily Shuisky đứng đầu kết luận đây là tai nạn: cậu bé lên cơn động kinh khi đang chơi với dao. Nhưng nhiều người tin rằng Boris Godunov cho người giết cậu để dọn đường lên ngôi. Đến nay, sử gia vẫn chưa thống nhất đây là tai nạn hay án mạng.

Năm 1598, Fyodor I mất không có con trai. Dòng Rurik cai trị nước Nga suốt bảy trăm năm chấm dứt. Boris Godunov được bầu làm Sa hoàng.

Thời Loạn và người xưng danh

Đầu thế kỷ 17, nước Nga lâm vào giai đoạn mà sử Nga gọi là "Thời Loạn" (Smutnoye vremya). Những năm 1601–1603, mất mùa liên tiếp gây nạn đói lớn. Lòng dân hướng về một tin đồn: hoàng tử Dmitry chưa chết, người chết ở Uglich là đứa trẻ khác.

Khoảng năm 1603, một thanh niên xuất hiện ở Ba Lan – Litva, trong nhà vương công Adam Wiśniowiecki, và tiết lộ mình là Dmitry. Anh được giới quý tộc địa phương đón nhận, trong đó có Jerzy Mniszech, người hứa gả con gái là Marina cho anh. Vua Sigismund III của Ba Lan không chính thức tham chiến, nhưng ngầm ủng hộ.

Từ người xưng danh đến Sa hoàng

Người mẹ đứng ra công nhận

Một mắt xích then chốt là Maria Nagaya, mẹ của hoàng tử Dmitry, lúc này đã đi tu với pháp danh Marfa. Bà được đưa về Moscow, và trước đông đảo dân chúng, bà ôm người đàn ông và nhận là con. Sau khi ông bị giết, bà tuyên bố đã bị ép phải công nhận.

Đây là kiểu "xác thực" quen thuộc của mọi thời: một người có thẩm quyền về danh tính, ở đây là người mẹ, đứng ra bảo lãnh. Nhưng chính lời bảo lãnh ấy lại có thể đổi chiều khi tình thế đổi. Bà có thật sự tin không, hay thấy không còn lựa chọn nào khác? Sử liệu không cho câu trả lời chắc chắn.

Vì sao Dmitry giả mất ngôi nhanh

Ông trị vì khoảng mười một tháng. Theo nhiều nguồn, ông là người thông minh, có ý cải cách, nhưng vấp phải sự phản đối của giới quý tộc và giáo hội Nga:

• Bị cho là thân Ba Lan và thân Công giáo, trong khi nước Nga theo Chính thống giáo.
• Vợ ông, Marina Mniszech, là người Công giáo, đem theo đoàn tuỳ tùng Ba Lan đông đảo vào Moscow.
• Không theo nhiều nghi lễ truyền thống của triều đình Nga.
• Giới quý tộc cũ, đứng đầu là Vasily Shuisky, chỉ chờ dịp.

Tháng 5 năm 1606, nhân lúc dân Moscow bất bình với đoàn khách Ba Lan đến dự cưới, Shuisky phát động chính biến. Dmitry giả bị giết. Shuisky lên ngôi Sa hoàng. Để chấm dứt tin đồn, ông cho đưa hài cốt cậu bé Dmitry từ Uglich về Moscow, và giáo hội tôn cậu làm thánh. Một vị thánh tử đạo thì không thể còn sống mà lên ngôi.

Grigory Otrepyev: danh tính thật hay danh tính được gán

Ngay từ năm 1604, chính quyền Boris Godunov đã tuyên bố người xưng danh là Grigory Otrepyev, một người xuất thân quý tộc nhỏ, từng làm tu sĩ ở tu viện Chudov trong điện Kremlin rồi bỏ trốn sang Litva. Đây là cách giải thích được nhiều sử gia chấp nhận, nhưng không phải tất cả:

• Lời xác định này đến từ chính đối thủ, có lý do chính trị để bôi nhọ.
• Một số sử gia cho rằng ông có thể thật lòng tin mình là Dmitry, được nuôi dạy từ nhỏ để đóng vai đó.
• Rất ít nhà nghiên cứu ngày nay cho rằng ông đúng là hoàng tử thật.

Cách viết thận trọng là: ông được chính quyền đương thời xác định là Grigory Otrepyev, và đây là giả thuyết phổ biến nhất, nhưng chưa có bằng chứng tuyệt đối.

Dmitry giả thứ hai, thứ ba

Cái chết của Dmitry giả thứ nhất không dập tắt huyền thoại. Năm 1607, một người khác xuất hiện, cũng xưng là Dmitry, tuyên bố đã thoát khỏi cuộc chính biến ở Moscow. Ông đóng trại ở Tushino gần Moscow, nên dân gian gọi là "tên trộm Tushino". Điều kỳ lạ nhất: Marina Mniszech công nhận người này là chồng mình. Dmitry giả thứ hai bị giết năm 1610.

Năm 1611–1612, ở Pskov lại có Dmitry giả thứ ba. Phải đến năm 1613, khi Hội nghị toàn quốc bầu Mikhail Romanov làm Sa hoàng, mở đầu nhà Romanov, Thời Loạn mới dần khép lại.

Góc nhìn hôm nay

Chuyện Dmitry giả cho thấy một quy luật: khi một cái chết không được xác nhận rõ ràng, danh tính người chết trở thành tài sản để tranh giành. Hoàng tử Dmitry chết ở một thị trấn xa, cuộc điều tra do người có lợi ích chính trị tiến hành, nên khoảng trống ấy được lấp bằng tin đồn suốt hai mươi năm.

Ở Uglich ngày nay vẫn còn nhà thờ Thánh Dmitry "trên máu", xây cuối thế kỷ 17 ở nơi cậu bé được cho là đã mất, là điểm tham quan nổi tiếng trên tuyến du lịch sông Volga. Trong văn chương, Pushkin viết vở kịch thơ Boris Godunov (1825), và Mussorgsky soạn vở opera cùng tên; cả hai là tác phẩm nghệ thuật, kể Dmitry giả theo cách của nhà văn chứ không phải sử liệu. Ai muốn đọc sử nên tìm các sách về Thời Loạn của nước Nga, giai đoạn được giới sử học Nga và phương Tây nghiên cứu rất kỹ.