Cái tôi trên mạng: Erving Goffman và chuyện mỗi người diễn một vai

Nhà xã hội học Erving Goffman, trong cuốn The Presentation of Self in Everyday Life (bản Mỹ 1959), cho rằng trong đời thường mỗi người giống một diễn viên: ta trình diễn một hình ảnh trên sân khấu trước (nơi có người xem) và thả lỏng ở hậu trường (nơi chỉ người thân quen thấy), luôn điều chỉnh để người khác có ấn tượng mình mong muốn. Mạng xã hội là sân khấu lớn nhất mà Goffman chưa kịp thấy: ở đó mỗi bài đăng là một lần diễn, khán giả trộn lẫn mọi nhóm quen biết, và ranh giới hậu trường bị xoá mờ. "Diễn" theo nghĩa của Goffman không phải giả dối, mà là cách con người vận hành xã hội; vấn đề chỉ nảy sinh khi khoảng cách giữa vai diễn và con người thật quá xa.

Erving Goffman và một khách sạn trên đảo

Erving Goffman (1922–1982) là nhà xã hội học sinh ra ở Canada, làm việc chủ yếu ở Mỹ. Để viết luận án, ông sống khoảng năm 1949–1951 trên đảo Unst thuộc quần đảo Shetland, cực bắc Scotland, quan sát đời sống một cộng đồng nông dân nhỏ. Một trong những quan sát nổi tiếng nhất của ông đến từ khách sạn trên đảo: trong phòng ăn, nhân viên lịch sự, nhã nhặn, phục vụ khách theo đúng phép tắc; bước qua cánh cửa vào bếp, họ cười đùa, ăn vụng, nói về khách bằng giọng khác hẳn.

Từ đó Goffman phát triển một cách nhìn gọi là tiếp cận kịch nghệ (dramaturgy). Cuốn sách được in lần đầu năm 1956 ở Edinburgh, rồi bản mở rộng năm 1959 ở Mỹ, và trở thành một trong những sách xã hội học được trích dẫn nhiều nhất thế kỷ 20.

Những khái niệm chính của Goffman

Chữ "thể diện" (face) Goffman phân tích trong bài luận năm 1955 "On Face-Work". Người Việt hẳn thấy quen: giữ thể diện cho mình và cho người khác là phần không nhỏ của phép lịch sự trong văn hoá ta.

Diễn không có nghĩa là giả

Hiểu lầm lớn nhất về Goffman là nghĩ ông coi mọi người đều đeo mặt nạ dối trá. Ông thực ra cho rằng trình diễn là điều kiện để xã hội vận hành. Một y tá trấn an bệnh nhân bằng giọng bình tĩnh dù trong lòng đang lo không phải là giả dối; đó là làm tròn vai. Ông còn trích lời nhà xã hội học Robert Park: chữ "person" (con người) có gốc từ chữ Latinh "persona", nghĩa là mặt nạ của diễn viên.

Goffman phân biệt người diễn mà tin vào vai của mình với người diễn hoài nghi, chỉ dùng vai làm công cụ. Phần lớn chúng ta ở giữa: tin một phần, diễn một phần, và vai diễn lâu dần cũng góp phần nặn nên con người ta.

Trước Goffman, năm 1902, nhà xã hội học Charles Horton Cooley đã nói về "cái tôi qua tấm gương soi": ta tưởng tượng người khác nhìn mình thế nào, tưởng tượng họ đánh giá ra sao, rồi cảm thấy tự hào hay xấu hổ theo đó. Goffman tiếp nối bằng cách nhìn vào hành động cụ thể ta làm để điều khiển tấm gương ấy.

Mạng xã hội: một sân khấu không có cánh gà

Khán giả bị trộn lẫn

Ngoài đời, ta có thể diễn vai học trò ngoan trước thầy, vai đứa bạn hài hước trước nhóm bạn, vai con cháu lễ phép trước họ hàng, vì các nhóm này ít khi gặp nhau. Trên mạng, một bài đăng đến với tất cả cùng lúc. Năm 2011, hai nhà nghiên cứu Alice Marwick và danah boyd gọi hiện tượng này là sụp đổ bối cảnh (context collapse). Nhiều người phản ứng bằng cách viết cho "khán giả tưởng tượng" an toàn nhất, khiến bài đăng nhạt dần, hoặc chia nhỏ khán giả bằng danh sách bạn bè, tài khoản riêng.

Triển lãm hơn là trình diễn

Năm 2010, nhà nghiên cứu Bernie Hogan chỉ ra một khác biệt: ngoài đời, trình diễn diễn ra trong khoảnh khắc và biến mất; trên mạng, bài đăng được lưu lại thành triển lãm mà người xem đến bất cứ lúc nào, kể cả nhiều năm sau. Một vai ta diễn năm 15 tuổi có thể bị lôi ra năm 25 tuổi, khi ta đã khác hẳn.

Hậu trường dời chỗ

Người trẻ ở nhiều nước lập tài khoản phụ chỉ cho bạn thân xem, nơi đăng ảnh xấu, chuyện vụn vặt, tâm trạng thật. Theo cách nhìn của Goffman, đó là cách dựng lại hậu trường khi sân khấu chính đã quá đông người.

Khi khoảng cách giữa vai và người quá lớn

Từ năm 1954, nhà tâm lý học Leon Festinger đã mô tả xu hướng con người tự đánh giá mình bằng cách so với người khác. Mạng xã hội đưa đến cho ta hàng trăm "sân khấu trước" được chọn lọc kỹ của người khác mỗi ngày, trong khi ta biết rõ hậu trường bừa bộn của chính mình. So sánh như vậy dễ khiến ta thấy mình kém cỏi.

Ở phía người đăng, duy trì một hình ảnh quá xa đời thật cũng tốn sức: phải nhớ mình đã diễn gì, lo bị lộ, cảm thấy được yêu quý vì vai chứ không vì mình. Không phải ai cũng gặp chuyện này, và không có ranh giới cố định giữa "chọn lọc bình thường" và "quá xa". Nếu cảm giác buồn bã, lo âu, tự ti vì mạng xã hội kéo dài, ảnh hưởng tới học tập, công việc và giấc ngủ, nên gặp bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng.

Góc nhìn hôm nay: diễn sao cho vẫn là mình

• Chấp nhận rằng ai cũng chọn lọc, kể cả mình. Xem bài đăng của người khác như sân khấu trước, không phải toàn bộ đời họ.
• Giữ một hậu trường thật ở ngoài đời: vài người bạn có thể thấy mình lúc chưa trang điểm, lúc thất bại.
• Tự hỏi trước khi đăng: mười năm nữa mình có muốn thấy lại điều này không, và những ai sẽ thấy nó.
• Để vai diễn đi gần con người: hình ảnh trên mạng càng gần đời thật thì càng đỡ mệt.
• Chuyện dấu chân số, quyền riêng tư khi đăng ảnh, cách ẩn thông tin trên mạng là những chủ đề riêng, nên tìm hiểu thêm nếu đang lo về chuyện đó.

Muốn đọc thêm: The Presentation of Self in Everyday Life của Erving Goffman (sách mỏng, dễ đọc hơn tưởng tượng); bài "I tweet honestly, I tweet passionately" (2011) của Marwick và boyd; cuốn It's Complicated (2014) của danah boyd về đời sống mạng của thanh thiếu niên.