Banksy là ai: hoạ sĩ đường phố giữ kín danh tính hơn hai mươi năm

Banksy là hoạ sĩ đường phố người Anh, xuất thân từ giới graffiti ở Bristol thập niên 1990, nổi tiếng với tranh vẽ bằng khuôn giấy (stencil) xuất hiện bất ngờ trên tường các thành phố. Tác phẩm của Banksy bán đấu giá hàng triệu bảng Anh, nhưng danh tính thật của người, hoặc nhóm người, đứng sau cái tên ấy chưa bao giờ được chính Banksy xác nhận. Báo chí và các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều giả thuyết, nhưng không giả thuyết nào được xác nhận. Banksy giao tiếp với công chúng qua trang web và mạng xã hội chính thức, và qua một văn phòng đại diện xác thực tác phẩm.

Từ Bristol đến các bức tường khắp thế giới

Banksy bắt đầu trong giới graffiti ở Bristol, thành phố có truyền thống nghệ thuật đường phố mạnh ở Anh. Theo những gì chính Banksy kể trong sách, việc chuyển sang vẽ bằng khuôn giấy đến từ nhu cầu rất thực tế: vẽ nhanh hơn, để kịp rời đi trước khi bị phát hiện. Khuôn giấy cắt sẵn, xịt sơn trong vài phút, để lại hình ảnh sắc nét.

Đầu những năm 2000, tác phẩm của Banksy xuất hiện dày đặc ở London. Hình ảnh quen thuộc: chuột cống, cảnh sát, khỉ, trẻ em, những câu chữ ngắn châm biếm. Tranh thường đặt ở chỗ bất ngờ, tận dụng bối cảnh xung quanh, như cửa sổ, ống nước, vết nứt trên tường.

Những dấu mốc nổi tiếng

Giữ kín danh tính bằng cách nào

Banksy không phải người duy nhất ẩn danh trong nghệ thuật đường phố. Ẩn danh là truyền thống của giới graffiti, vì vẽ lên tường không được phép là vi phạm pháp luật ở nhiều nơi. Điều đặc biệt là Banksy giữ được sự ẩn danh khi đã nổi tiếng toàn cầu, qua hơn hai mươi năm. Những cách giữ kín được biết đến:

• Không xuất hiện công khai: phỏng vấn hiếm hoi, thường qua email hoặc với mặt bị che, giọng bị biến đổi.
• Một đầu mối duy nhất: Pest Control Office, văn phòng đại diện chuyên xác thực tác phẩm của Banksy. Một bức tranh muốn được thị trường công nhận phải có giấy chứng nhận của văn phòng này.
• Kênh tự công bố: Banksy xác nhận tác phẩm mới bằng cách đăng ảnh lên trang web và tài khoản mạng xã hội chính thức.
• Vòng tròn người biết rất nhỏ: những người cộng tác, nếu có, không lên tiếng công khai.

Cơ chế này cho thấy một điều thú vị: danh tính "Banksy" vẫn được xác thực rất chặt, chỉ là không gắn với một khuôn mặt. Thị trường nghệ thuật tin vào chữ ký của Pest Control, không cần biết người vẽ tên thật là gì.

Những giả thuyết về danh tính

Báo chí Anh và một số nhà nghiên cứu đã nhiều lần tuyên bố "tìm ra" Banksy, dựa vào ảnh chụp lén, phân tích địa điểm tranh xuất hiện, lời kể của người quen cũ ở Bristol. Có cả giả thuyết cho rằng Banksy là một nhóm người, không phải một cá nhân. Không giả thuyết nào được Banksy hay đại diện xác nhận.

Bài viết này không nêu tên những người bị suy đoán. Lý do đơn giản: suy đoán chưa được xác nhận có thể gây phiền phức thật cho người bị gán tên, và câu trả lời trung thực duy nhất hiện nay là chưa ai biết chắc.

Ẩn danh và chuyện pháp lý

Sự ẩn danh có cái giá của nó. Trong sách Wall and Piece, Banksy có viết rằng bản quyền là thứ dành cho kẻ thua cuộc, và trong nhiều năm, hình ảnh của Banksy bị in lên áo, thiệp, cốc mà không ai ngăn cản. Về sau, khi văn phòng đại diện đăng ký nhãn hiệu cho một số hình ảnh để chống hàng nhái, một công ty thiệp đã khiếu nại. Năm 2020, cơ quan sở hữu trí tuệ Liên minh châu Âu huỷ một nhãn hiệu như vậy, trong lập luận có nhắc tới việc người sáng tạo ẩn danh và việc nhãn hiệu không được dùng thật sự để kinh doanh.

Vụ việc cho thấy một nghịch lý: luật bản quyền và nhãn hiệu được thiết kế cho những người có tên, có địa chỉ, ra toà được. Một nghệ sĩ muốn vừa giữ kín danh tính vừa bảo vệ tác phẩm sẽ gặp khó.

Vì sao công chúng muốn biết Banksy là ai

• Tò mò tự nhiên: một bí ẩn kéo dài luôn hấp dẫn.
• Giá trị thị trường: danh tính có thể ảnh hưởng tới cách định giá và xác thực tác phẩm.
• Báo chí: một "phát hiện" về Banksy là tin lớn.

Nhưng nhiều người yêu nghệ thuật cho rằng chính sự ẩn danh là một phần tác phẩm. Không có khuôn mặt, người xem chỉ có thể nhìn vào bức tranh và thông điệp của nó. Khi danh tính bị lộ, Banksy có thể trở thành một người nổi tiếng bình thường, và câu chuyện sẽ khác.

Góc nhìn hôm nay

Ở Bristol, một số tác phẩm sớm của Banksy vẫn còn trên tường và được bảo vệ, như bức Well Hung Lover trên phố Frogmore. Năm 2009, Bảo tàng và Phòng trưng bày Bristol từng tổ chức triển lãm Banksy thu hút đông khách. Nhiều tác phẩm đường phố khác đã bị xoá, bị cắt cả mảng tường mang đi bán, hoặc bị vẽ đè, nhắc rằng nghệ thuật đường phố vốn sinh ra để không vĩnh viễn.

Ai muốn tìm hiểu nên xem phim Exit Through the Gift Shop và lật sách Wall and Piece, rồi đối chiếu với trang chính thức của Banksy để biết tác phẩm nào được xác nhận. Cẩn trọng với các "triển lãm Banksy" thương mại: nhiều cuộc trưng bày không được Banksy cho phép, và chính Banksy từng lên tiếng về điều này.