Nghệ danh trong cải lương Nam Bộ thường theo vài khuôn quen: thứ bậc trong nhà ghép với tên (Năm Châu, Bảy Nam, Sáu Lầu), thứ bậc ghép với quê (Út Trà Ôn), hoặc một cái tên đẹp hai chữ gợi hình ảnh trong sáng, quý phái (Thanh Nga, Phùng Há). Khán giả miền Nam gọi nghệ sĩ bằng nghệ danh như gọi người nhà, và nhiều nghệ danh gắn với đoàn hát, với gia đình làm nghề qua nhiều thế hệ.
Cải lương và thói quen gọi tên của người Nam Bộ
Cải lương hình thành ở Nam Bộ khoảng cuối thập niên 1910, phát triển từ đờn ca tài tử — loại hình được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể năm 2013. Bài Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu, sáng tác khoảng năm 1919, là gốc của điệu vọng cổ, "linh hồn" của cải lương.
Ngay ở tác giả bài ca ấy đã thấy một thói quen đặt tên: Cao Văn Lầu được người đời gọi là Sáu Lầu — "Sáu" là thứ bậc của ông trong nhà. Người Nam Bộ có lệ gọi con cả là "Hai" (không gọi "Một" hay "Cả"), con kế là Ba, Tư, Năm, Sáu… và con út là Út. Lý do vì sao bắt đầu từ Hai có nhiều cách giải thích dân gian khác nhau, chưa có kết luận thống nhất. Nhưng thói quen ấy đi thẳng vào sân khấu: thứ bậc + tên gọi là kiểu nghệ danh phổ biến nhất của thế hệ cải lương đầu tiên.
Năm kiểu đặt nghệ danh cải lương
| Kiểu | Cách ghép | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thứ bậc + tên | Thứ trong nhà đứng trước tên thật | Năm Châu, Sáu Lầu, Bảy Nam, Tư Chơi |
| Thứ bậc + quê | Thứ trong nhà ghép với tên đất | Út Trà Ôn |
| Tên đẹp hai chữ | Chữ chỉ màu, đá quý, hoa, ánh sáng | Thanh Nga; các chữ Kim, Ngọc, Bạch, Thanh, Minh rất hay gặp |
| Biến âm từ tên thật | Giữ âm hưởng, đổi thanh điệu hay vần | Phùng Há (tên thật Trương Phụng Hảo) |
| Bút danh soạn giả | Tên ký trên kịch bản, bài ca | Viễn Châu, Năm Châu |
Những nghệ danh làm nên lịch sử
Năm Châu
Nguyễn Thành Châu (1906–1977), người thứ năm trong nhà nên thành Năm Châu. Ông là diễn viên, soạn giả, đạo diễn, một trong những người đặt nền móng cho sân khấu cải lương hiện đại, viết và dàn dựng nhiều vở về sau thành kinh điển. Cái nghệ danh hai chữ giản dị ấy cho thấy một điều: ở thế hệ đầu, nghệ danh gần với cách hàng xóm gọi nhau hơn là một "thương hiệu".
Út Trà Ôn
Nguyễn Thành Út (1919–2001) là con út, quê Trà Ôn (Vĩnh Long). Ghép hai thứ lại, ông thành Út Trà Ôn — "cậu Út ở Trà Ôn". Ông được mệnh danh "đệ nhất danh ca" vọng cổ, gắn liền với bài Tình anh bán chiếu của soạn giả Viễn Châu. Nghệ danh của ông đưa luôn tên một vùng đất miền Tây vào trí nhớ của khán giả cả nước.
Phùng Há
Trương Phụng Hảo (1911–2009) là một trong những nữ nghệ sĩ cải lương lớn nhất thế kỷ 20, được phong Nghệ sĩ Nhân dân và sống gần trọn một thế kỷ. Nghệ danh Phùng Há gần âm với tên thật, chỉ đổi thanh điệu và vần — một kiểu biến âm hay gặp khi khán giả gọi quen một cái tên.
Thanh Nga
Nguyễn Thị Nga (1942–1978) lớn lên trong gia đình làm bầu gánh, theo đoàn hát từ nhỏ và trở thành ngôi sao hàng đầu, được gọi là "nữ hoàng sân khấu". Đoàn hát của gia đình bà mang tên Thanh Minh – Thanh Nga. Ở đây nghệ danh, tên đoàn và tên gia đình hoà vào nhau: cái tên trên bảng hiệu nhà hát vừa là tên người, vừa là tên một "thương hiệu" sân khấu.
Viễn Châu
Soạn giả Huỳnh Trí Bá (1924–2016), người trong giới quen gọi là Bảy Bá, ký các bài vọng cổ, vở tuồng bằng bút danh Viễn Châu. Ông được coi là "vua vọng cổ" với hàng nghìn bài ca, trong đó Tình anh bán chiếu là bài nổi tiếng nhất. Trường hợp của ông cho thấy một người có thể có cùng lúc hai tên nghề: Bảy Bá theo lệ thứ bậc, Viễn Châu là bút danh soạn giả.
Vì sao nghệ sĩ cải lương cần nghệ danh
- Gọi cho thân. Khán giả Nam Bộ gọi nghệ sĩ như gọi người quen trong xóm: cô Năm, chú Út. Nghệ danh theo thứ bậc làm khoảng cách sân khấu – khán giả gần lại.
- Dễ in lên bảng hiệu, quảng cáo. Thời các đoàn hát đi lưu diễn khắp lục tỉnh, tên đào kép chính in lớn trên áp phích, hai chữ ngắn gọn là dễ nhớ nhất.
- Theo truyền thống đoàn, lò. Nghệ sĩ trẻ vào đoàn thường được thầy, bầu gánh đặt tên, có khi mang một chữ chung với người cùng lứa hay cùng gia đình.
- Tách đời sân khấu và đời thường. Nghề hát xưa từng bị coi thường; một số gia đình không muốn tên thật của con xuất hiện trên áp phích.
Nghệ danh và các loại hình sân khấu khác
Hát bội (tuồng) ở Nam Bộ có những thói quen gọi tên tương tự cải lương, vì hai loại hình từng sống chung trong các gánh hát. Ở miền Bắc, nghệ sĩ chèo, tuồng, ca trù thường được biết bằng tên thật hoặc tên gọi kèm thứ bậc kiểu miền Bắc (cả, hai…), ít dùng nghệ danh kiểu "tên đẹp" như cải lương. Đây là quan sát chung; mỗi gánh, mỗi phường có truyền thống riêng.
Cũng cần phân biệt nghệ danh với danh hiệu. "Nghệ sĩ Nhân dân", "Nghệ sĩ Ưu tú" là danh hiệu nhà nước trao, không phải tên. Còn những cách gọi như "đệ nhất danh ca", "nữ hoàng sân khấu", "vua vọng cổ" là biệt danh báo chí và khán giả đặt, không chính thức.
Nghệ danh ngày nay
Thế hệ nghệ sĩ cải lương sau này phần lớn dùng kiểu tên đẹp hai chữ, ít còn kiểu "Năm Châu", "Út Trà Ôn". Nhiều người giữ tên thật hoặc một phần tên thật. Với những nghệ sĩ đang hoạt động, tên thật chỉ nên nhắc khi chính họ đã công khai.
Điều không đổi là tình cảm: khán giả miền Nam vẫn gọi nghệ sĩ lớn tuổi bằng nghệ danh kèm "cô", "chú", "bác", như gọi người trong nhà.
Góc nhìn hôm nay
Đọc nghệ danh cải lương là đọc một phần văn hoá Nam Bộ: lệ gọi thứ bậc bắt đầu từ Hai, tên quê làng gắn vào tên người, và một sân khấu từng rất gần gũi đời thường. Muốn tìm hiểu thêm, có thể ghé Khu lưu niệm nhạc sĩ Cao Văn Lầu ở Bạc Liêu, nơi gắn với bài Dạ cổ hoài lang; xem các suất diễn tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang ở TP.HCM; hoặc nghe lại các bản thu vọng cổ cũ của Út Trà Ôn, Phùng Há — tên của họ được giới thiệu ở đầu mỗi băng đĩa, đúng như một phần của tiết mục.
Câu hỏi thường gặp
Út Trà Ôn tên thật là gì?
Út Trà Ôn tên thật là Nguyễn Thành Út (1919–2001). Nghệ danh ghép từ thứ bậc "Út" (con út) và quê Trà Ôn, Vĩnh Long. Ông nổi tiếng với bài vọng cổ Tình anh bán chiếu của soạn giả Viễn Châu.
Vì sao nghệ sĩ cải lương hay có tên Hai, Ba, Năm, Bảy?
Người Nam Bộ có lệ gọi con theo thứ bậc trong nhà, con cả gọi là Hai, kế đến Ba, Tư, Năm… và con út là Út. Nhiều nghệ sĩ thế hệ đầu dùng luôn cách gọi này làm nghệ danh, như Năm Châu, Sáu Lầu.
Phùng Há tên thật là gì?
NSND Phùng Há tên thật là Trương Phụng Hảo (1911–2009), một trong những nữ nghệ sĩ cải lương lớn nhất thế kỷ 20. Nghệ danh gần âm với tên thật.
Viễn Châu và Bảy Bá có phải một người không?
Phải. Soạn giả Huỳnh Trí Bá (1924–2016) được giới nghệ sĩ gọi là Bảy Bá theo lệ thứ bậc, và ký tác phẩm bằng bút danh Viễn Châu. Ông được coi là "vua vọng cổ".
Nghệ sĩ Nhân dân có phải là nghệ danh không?
Không. Nghệ sĩ Nhân dân và Nghệ sĩ Ưu tú là danh hiệu nhà nước trao cho nghệ sĩ, còn nghệ danh là tên nghệ sĩ dùng trên sân khấu.
