George Psalmanazar và Công chúa Caraboo: bịa ra cả một xứ sở

George Psalmanazar và "Công chúa Caraboo" là hai kẻ giả danh đã làm nên chuyện lạ nhất: không chỉ đóng vai một người khác, mà bịa ra cả một xứ sở, một ngôn ngữ, một nền văn hoá. Psalmanazar đến London năm 1703, nhận là người đảo Formosa (Đài Loan) và năm 1704 xuất bản cả một cuốn sách mô tả hòn đảo mà ông chưa từng đặt chân tới. Mary Baker, một cô gái nghèo ở Devon, năm 1817 xuất hiện gần Bristol trong vai "công chúa Caraboo" của đảo Javasu, nói một thứ tiếng không ai hiểu. Cả hai đều lừa được giới trí thức và người có địa vị, cho tới khi bị lật tẩy.

George Psalmanazar: "người Formosa" ở London

Ông là ai

Tên thật của Psalmanazar đến nay không ai biết. Theo hồi ký ông viết lúc cuối đời, ông sinh ở miền nam nước Pháp khoảng năm 1679, học ở các trường dòng, rồi lang bạt khắp châu Âu. Ban đầu ông giả làm người Ireland hành hương, sau đó đổi sang vai người "Nhật Bản", rồi người Formosa. Ông để ý rằng ở châu Âu khi đó gần như không ai biết gì về Formosa, nên càng bịa càng khó bị bắt lỗi.

Đến London năm 1703

Ở Hà Lan, ông gặp Alexander Innes, một tuyên uý quân đội Scotland. Innes nhận ra ông là kẻ lừa, nhưng thấy cơ hội: đưa một "người ngoại đạo phương Đông được cải đạo" về London sẽ mang lại tiếng tăm. Cuối năm 1703, hai người đến London. Psalmanazar được giới giáo sĩ Anh giáo đón tiếp, có cả sự bảo trợ của Giám mục London.

Cuốn sách về một hòn đảo tưởng tượng

Năm 1704, ông xuất bản An Historical and Geographical Description of Formosa ("Mô tả lịch sử và địa lý đảo Formosa"). Sách có:

• Một bảng chữ cái "Formosa" do ông tự chế, kèm ngữ pháp và bản dịch kinh Lạy Cha.
• Mô tả chi tiết về vua chúa, luật lệ, quần áo, tiền tệ, kiến trúc.
• Những phong tục kỳ dị, rùng rợn mà ông thêm vào cho hấp dẫn.
• Hình minh hoạ đền đài, trang phục.

Sách bán chạy, được dịch sang tiếng Pháp và Đức. Ông còn được mời đến Oxford giảng về tiếng Formosa.

Bị nghi ngờ nhưng không bị bóc trần ngay

Những người từng ở châu Á, đặc biệt là các giáo sĩ dòng Tên, phản bác ông. Năm 1704, tại Hội Hoàng gia London, giáo sĩ Jean de Fontaney, người từng ở Trung Hoa, chất vấn ông trực tiếp. Psalmanazar đối đáp lanh lợi và có cả phe ủng hộ, vì nhiều người Anh khi đó sẵn lòng nghi ngờ dòng Tên hơn là nghi ngờ một người "cải đạo theo Anh giáo".

Ông còn có những thói quen để giữ vai: ăn thịt sống, ngủ ngồi, thờ phụng theo nghi thức riêng. Khi có người hỏi vì sao da ông trắng, ông có sẵn lời giải thích rằng giới thượng lưu Formosa ít khi ra nắng.

Ăn năn và cuộc đời thứ hai

Sau vài năm, cơn sốt lắng xuống, câu chuyện của ông lộ dần chỗ vô lý. Psalmanazar dần thừa nhận mình bịa đặt. Ông sống phần đời còn lại ở London bằng nghề viết thuê, tham gia biên soạn bộ Universal History, học tiếng Hebrew, sống đạm bạc. Samuel Johnson, nhà từ điển học nổi tiếng, thường lui tới với ông và theo lời kể của Boswell, rất kính trọng sự sùng đạo và lòng ăn năn của ông. Psalmanazar mất năm 1763. Hồi ký của ông, trong đó thú nhận toàn bộ, được xuất bản năm 1764.

Formosa thật lúc đó ra sao

Đảo Formosa (Đài Loan) thế kỷ 17 thực tế có lịch sử phức tạp: người Hà Lan lập cơ sở từ năm 1624, bị Trịnh Thành Công đánh đuổi năm 1662; năm 1683 đảo thuộc nhà Thanh. Cư dân gốc là các tộc người Nam Đảo. Không có gì trong sách của Psalmanazar khớp với thực tế này. Sự thành công của ông là bằng chứng cho khoảng trống hiểu biết của châu Âu về phương Đông thời ấy.

"Công chúa Caraboo": cô gái đến từ đảo Javasu

Xuất hiện ở Almondsbury năm 1817

Tháng 4 năm 1817, một cô gái trẻ xuất hiện ở làng Almondsbury, gần Bristol, đầu quấn khăn kiểu lạ, nói một thứ tiếng không ai hiểu. Cô được đưa tới nhà Samuel Worrall, một quan toà địa phương. Vợ ông, bà Worrall, động lòng và giữ cô ở lại.

Cô chỉ vào mình và nói "Caraboo". Một thuỷ thủ người Bồ Đào Nha có mặt ở vùng đó nói rằng mình hiểu được tiếng cô, và "dịch" rằng cô là công chúa của đảo Javasu, bị cướp biển bắt cóc, nhảy xuống biển trốn thoát rồi trôi dạt vào nước Anh. Từ đó câu chuyện có cả lai lịch.

Mười tuần sống trong vai công chúa

Trong khoảng mười tuần, Caraboo sống ở nhà Worrall, trở thành chuyện lạ của vùng. Khách đến xem, các học giả thử đoán ngôn ngữ của cô. Cô biểu diễn đấu kiếm, bơi lội, leo cây, cầu nguyện với một vị thần mà cô gọi bằng cái tên riêng, viết những ký tự lạ. Báo chí đăng tin, có người vẽ chân dung cô.

Bị nhận ra nhờ một bức chân dung

Chính bức chân dung đăng báo làm cô lộ. Một bà chủ nhà trọ ở Bristol nhận ra cô gái từng thuê phòng của mình, và cô gái ấy nói tiếng Anh bình thường, từng bịa ra thứ tiếng lạ để làm trò vui trong nhà trọ. Cô là Mary Willcocks, con một người thợ sửa giày ở Devon, sinh năm 1791, từng làm người giúp việc, lang thang nhiều nơi. Về sau cô được biết đến với tên Mary Baker.

Bà Worrall không làm to chuyện, mà trả tiền cho cô lên tàu sang Philadelphia (Mỹ). Vài năm sau cô trở về Anh, kết hôn, sống ở Bristol bằng nghề bán đỉa cho bệnh viện, dùng trong y học thời đó. Bà mất năm 1864.

Hai kẻ giả danh, một công thức

Công thức chung: chọn một nơi đủ xa để không ai kiểm chứng được, đủ hấp dẫn để người nghe muốn tin, và có một "người bảo lãnh" đứng ra xác nhận. Cả hai đều cho thấy người nghe đóng vai lớn không kém kẻ nói dối: sự tò mò về những xứ lạ khiến giới có học dễ dãi hơn bình thường.

Góc nhìn hôm nay

Ngày nay, bịa ra cả một hòn đảo khó hơn nhiều, vì bản đồ vệ tinh và công cụ tra cứu có ở khắp nơi. Nhưng bài học vẫn đúng: một câu chuyện càng chi tiết, càng có vẻ "học thuật", người nghe càng dễ tin, dù chi tiết không làm câu chuyện đúng hơn. Ngôn ngữ tự chế của Psalmanazar còn được các nhà ngôn ngữ học nghiên cứu như một trường hợp ngôn ngữ nhân tạo sớm.

Phim Princess Caraboo (1994) kể lại câu chuyện của Mary Baker theo lối hài nhẹ nhàng. Bản sách năm 1704 của Psalmanazar được số hoá ở nhiều thư viện lớn, người đọc có thể xem tận mắt bảng chữ cái "Formosa" bịa đặt. Hồi ký của ông là tài liệu thú vị cho ai quan tâm tâm lý của người nói dối và sự ăn năn.