Ai viết kịch Shakespeare: tranh luận quyền tác giả và điều học giới tin

Ai viết kịch Shakespeare là câu hỏi từng được nhiều người đặt ra từ giữa thế kỷ 19, với các ứng viên như Francis Bacon, Bá tước Oxford Edward de Vere hay Christopher Marlowe. Câu trả lời của đại đa số học giả chuyên về Shakespeare và văn học Anh thời Elizabeth là: chính William Shakespeare (1564–1616), người làng Stratford-upon-Avon, diễn viên và cổ đông đoàn kịch ở London, là tác giả. Một số vở có cộng tác với các nhà soạn kịch khác, điều rất bình thường thời đó. Những giả thuyết "người khác viết" được giới học thuật coi là thiếu căn cứ, dù vẫn có người ủng hộ.

Shakespeare là ai theo tư liệu

Về đời Shakespeare, tư liệu không nhiều như người ta mong, nhưng cũng không ít so với một người bình dân cùng thời:

Tên Shakespeare xuất hiện trên trang bìa nhiều vở kịch in khi ông còn sống, trong sổ sách của triều đình, trong lời nhắc của những người cùng nghề. Đó là loại bằng chứng mà các nhà sử học dùng để xác định tác giả của bất kỳ nhà văn nào thời ấy.

Nghi ngờ bắt đầu từ đâu

Hơn hai trăm năm sau khi Shakespeare mất, không ai đặt câu hỏi về tác giả. Nghi ngờ bùng lên vào giữa thế kỷ 19, khi Shakespeare đã thành biểu tượng văn hoá. Lập luận chung của những người nghi ngờ:

• Shakespeare xuất thân tỉnh lẻ, không học đại học, sao viết được về triều đình, luật pháp, nước Ý, cổ điển Hy Lạp – La Mã?
• Không có bản thảo viết tay nào của các vở kịch còn lại; chữ ký của ông còn lại rất ít.
• Di chúc không nhắc tới sách vở hay bản quyền kịch.

Học giới trả lời từng điểm: trường ngữ pháp ở Stratford dạy tiếng Latin và văn học cổ điển khá kỹ; kiến thức về nước Ý, luật pháp trong kịch có thể học từ sách, từ người quen, và thực tế có nhiều chỗ không chính xác; bản thảo kịch thời ấy thuộc về đoàn kịch, không thuộc về tác giả, và gần như bản thảo của mọi nhà soạn kịch cùng thời đều đã mất.

Nhiều người chỉ ra rằng gốc rễ của sự nghi ngờ là một định kiến giai cấp: niềm tin rằng thiên tài phải đến từ giới quý tộc có học.

Các ứng viên thay thế

Francis Bacon

Năm 1857, nhà văn Mỹ Delia Bacon (không có họ hàng với Francis Bacon) xuất bản sách cho rằng các vở kịch do một nhóm trí thức, đứng đầu là triết gia Francis Bacon, viết. Về sau có người còn đi tìm mật mã trong kịch để chứng minh. Giả thuyết này nay ít được ủng hộ.

Edward de Vere, Bá tước Oxford thứ 17

Năm 1920, J. Thomas Looney, một giáo viên người Anh, đề xuất Edward de Vere, một quý tộc có làm thơ. Đây là ứng viên phổ biến nhất trong số những người nghi ngờ hiện nay. Điểm yếu lớn: de Vere mất năm 1604, trong khi nhiều vở kịch như The Tempest được xác định niên đại sau năm đó, dựa vào những sự kiện và nguồn tư liệu mà vở kịch sử dụng.

Christopher Marlowe

Marlowe là nhà soạn kịch tài năng, bị giết năm 1593. Giả thuyết cho rằng ông giả chết rồi tiếp tục viết dưới tên Shakespeare. Không có tư liệu nào ủng hộ việc giả chết.

Shakespeare có cộng tác với người khác không

Có, và đây là chỗ học thuật hiện đại khác hẳn với các giả thuyết "người khác viết". Bằng phân tích văn phong, từ vựng, nhịp thơ, kể cả bằng máy tính, các học giả đã chỉ ra một số vở có bàn tay của người khác:

• Henry VIII và The Two Noble Kinsmen: viết cùng John Fletcher.
• Titus Andronicus: có phần của George Peele.
• Timon of Athens: có phần của Thomas Middleton.
• Bộ New Oxford Shakespeare (2016) ghi Christopher Marlowe là đồng tác giả của các phần Henry VI. Đây là ý kiến của một nhóm biên tập, được bàn luận nhiều.

Cộng tác là chuyện thường của kịch trường London thời đó, như cách các biên kịch ngày nay cùng viết kịch bản phim truyền hình. Điều này không làm Shakespeare kém đi, mà đặt ông vào đúng môi trường lao động của mình.

Giới học thuật xác định tác giả bằng cách nào

Việc xác định ai viết một văn bản cổ dựa vào hai loại bằng chứng. Bằng chứng bên ngoài là những gì người cùng thời ghi lại: tên trên trang bìa, sổ sách nhà hát, sổ đăng ký xuất bản, thư từ, lời nhắc trong sách của người khác. Bằng chứng bên trong là chính văn bản: từ vựng ưa dùng, cách ngắt nhịp thơ, cách viết tắt, thói quen chính tả, những từ nhỏ như "and", "the" mà tác giả dùng theo tỉ lệ riêng mà không tự ý thức.

Phân tích văn phong bằng máy tính, so hàng nghìn đặc điểm như vậy, chính là thứ đã giúp tách phần của Fletcher, Middleton hay Peele ra khỏi phần của Shakespeare. Cùng phương pháp ấy, khi áp vào các ứng viên như Bacon hay de Vere, không cho thấy dấu vết trùng khớp với các vở kịch. Danh tính của một tác giả, hoá ra, cũng để lại "dấu vân tay" trong câu chữ.

Vì sao tranh luận không chịu dứt

Có vài lý do khiến câu hỏi cứ sống mãi:

• Khoảng trống tiểu sử: có những năm không có tư liệu về Shakespeare, và người ta thích lấp khoảng trống bằng giả thuyết.
• Sức hút của bí mật: "tác giả thật bị che giấu" là câu chuyện hấp dẫn hơn "con thợ găng tay thành nhà văn".
• Người nổi tiếng góp tiếng: Mark Twain viết sách Is Shakespeare Dead? (1909) bày tỏ nghi ngờ; một số diễn viên lớn cũng từng ký tuyên bố nghi ngờ.
• Phim ảnh: phim Anonymous (2011) kể theo giả thuyết Oxford, gây tranh cãi.

Góc nhìn hôm nay

Tranh luận về Shakespeare là ví dụ tốt để học cách phân biệt giả thuyết có thể với giả thuyết có bằng chứng. Ai cũng có thể dựng một câu chuyện nghe hợp lý về "người viết thật"; điều quan trọng là bằng chứng tài liệu đứng về phía nào. Ở trường hợp này, nó đứng về phía Shakespeare.

Người muốn tìm hiểu có thể đến Stratford-upon-Avon, thăm ngôi nhà nơi Shakespeare sinh ra và nhà thờ Holy Trinity nơi ông được chôn, có tượng bán thân dựng chỉ vài năm sau khi ông mất. Ở London, nhà hát Globe được dựng lại gần vị trí cũ và vẫn diễn kịch Shakespeare. Tổ chức Shakespeare Birthplace Trust có trang tư liệu trình bày cả bằng chứng lẫn các giả thuyết thay thế. Ở Việt Nam, nhiều vở như Romeo và Juliet, Hamlet, Macbeth đã có bản dịch và từng được dựng trên sân khấu kịch nói.