Khi một người mất đi, tài khoản mạng xã hội, email, ảnh lưu trên đám mây, ví điện tử của họ vẫn còn đó, gọi chung là di sản số. Gia đình thường cần làm bốn việc: giữ lại kỷ niệm (ảnh, thư), chuyển tài khoản sang chế độ tưởng niệm hoặc yêu cầu xoá theo quy trình của từng nền tảng, xử lý các dịch vụ liên quan đến tiền (ví điện tử, gói thu phí), và đề phòng kẻ xấu mạo danh người đã mất. Cách dễ nhất là chuẩn bị từ khi còn sống, bằng các tính năng "người liên hệ thừa kế" mà Facebook, Google, Apple đã có.
Di sản số gồm những gì
Một người bình thường ngày nay để lại trên mạng nhiều hơn mình tưởng:
| Loại | Ví dụ | Điều gia đình thường quan tâm |
|---|---|---|
| Kỷ niệm | Ảnh trên điện thoại và đám mây, video, tin nhắn, bài viết | Giữ lại, không để mất khi tài khoản bị xoá |
| Danh tính trên mạng | Facebook, Zalo, email, các mạng xã hội khác | Tưởng niệm, đóng, hoặc báo cho bạn bè |
| Tiền và giá trị | Tài khoản ngân hàng, ví điện tử, điểm thưởng, tài sản số | Xử lý theo thừa kế, qua tổ chức quản lý |
| Nghĩa vụ | Gói đăng ký thu phí hằng tháng, tên miền, dịch vụ lưu trữ | Huỷ để không bị trừ tiền tiếp |
| Công việc | Email công việc, tài khoản quản trị trang của nhóm, cửa hàng | Chuyển giao cho người phù hợp |
Không phải gia đình nào cũng cần xử lý hết. Nhưng biết có những gì giúp tránh hai tình huống buồn: mất sạch ảnh của người thân vì tài khoản bị xoá tự động, hoặc trang cá nhân của người đã mất bị kẻ xấu chiếm dùng.
Các nền tảng lớn làm gì với tài khoản người đã mất
Facebook: tài khoản tưởng niệm và người liên hệ thừa kế
Facebook có chế độ tưởng niệm: tài khoản được giữ lại, hiện chữ "Tưởng nhớ" cạnh tên, không ai đăng nhập được, bạn bè vẫn có thể viết lời nhớ thương tuỳ cài đặt. Từ năm 2015, người dùng có thể chỉ định trước một người liên hệ thừa kế, người này quản lý một số việc của tài khoản tưởng niệm như ghim bài viết, đổi ảnh đại diện, nhưng không đọc được tin nhắn riêng. Gia đình cũng có thể yêu cầu xoá hẳn tài khoản. Cả hai việc đều làm qua biểu mẫu trong Trung tâm trợ giúp, thường cần giấy tờ chứng minh việc qua đời và quan hệ gia đình.
Google: trình quản lý tài khoản không hoạt động
Từ năm 2013, Google có công cụ cho phép người dùng quyết định trước: nếu tài khoản không hoạt động một khoảng thời gian, Google sẽ báo cho những người được chỉ định và có thể chia sẻ một phần dữ liệu (ảnh, email) cho họ, hoặc xoá tài khoản. Google cũng có chính sách xoá các tài khoản cá nhân không hoạt động trong thời gian dài, nên gia đình không nên chờ quá lâu nếu muốn giữ lại ảnh.
Apple: người liên hệ di sản
Từ cuối năm 2021 (bản iOS 15.2), Apple cho phép chỉ định "người liên hệ di sản". Người này nhận một khoá truy cập, sau khi chủ tài khoản qua đời có thể dùng khoá kèm giấy chứng tử để yêu cầu truy cập dữ liệu như ảnh, ghi chú. Mật khẩu lưu trong máy và một số dữ liệu được mã hoá đặc biệt không thuộc phạm vi này.
Với các nền tảng khác, kể cả các ứng dụng phổ biến ở Việt Nam, chính sách mỗi nơi một khác và có thể thay đổi. Cách chắc nhất là xem mục trợ giúp hoặc liên hệ bộ phận hỗ trợ của nền tảng đó.
Luật Việt Nam nói gì
Tính tới 11/2026, pháp luật Việt Nam chưa có quy định riêng, đầy đủ về "di sản số" theo nghĩa tài khoản mạng xã hội, email. Tiền trong tài khoản ngân hàng, ví điện tử là tài sản, được xử lý theo quy định về thừa kế của Bộ luật Dân sự 2015 thông qua tổ chức quản lý tài khoản. Còn quyền truy cập tin nhắn, email riêng của người đã mất thì phụ thuộc nhiều vào điều khoản của từng nền tảng, và vẫn chạm đến quyền riêng tư của những người đã trò chuyện với người mất.
Bài này không hướng dẫn thủ tục thừa kế. Gia đình có tài sản số đáng kể nên hỏi tổ chức nắm giữ tài sản, phòng công chứng, hoặc luật sư.
Việc gia đình nên làm, không cần vội
- Giữ điện thoại và máy tính của người mất ở trạng thái an toàn: sạc pin, đừng khôi phục cài đặt gốc, đừng để người ngoài mượn. Đây thường là nơi chứa nhiều ảnh nhất.
- Sao lưu ảnh, video sang thiết bị của gia đình trước khi làm bất cứ thay đổi nào với tài khoản.
- Báo bạn bè trên mạng qua tài khoản của người thân trong gia đình, để mọi người biết và không bị lừa bởi tin nhắn mạo danh.
- Quyết định tưởng niệm hay xoá cho từng tài khoản. Không có lựa chọn đúng sai; nhiều gia đình chọn tưởng niệm Facebook vì đó là nơi bạn bè đến tưởng nhớ.
- Huỷ các gói thu phí, báo ngân hàng, ví điện tử theo quy trình của từng nơi.
- Đề phòng mạo danh: kẻ xấu đôi khi chiếm hoặc giả tài khoản của người đã mất để nhắn tin đòi "nợ cũ", xin tiền, gửi đường dẫn độc hại tới bạn bè. Tài khoản tưởng niệm giúp chặn chuyện này.
Chuẩn bị cho chính mình: một tờ giấy là đủ
Chuẩn bị không cần phức tạp, cũng không nên viết mật khẩu ra giấy để lung tung. Có thể làm theo cách sau:
- Bật các tính năng chính thức: người liên hệ thừa kế trên Facebook, trình quản lý tài khoản không hoạt động của Google, người liên hệ di sản của Apple.
- Viết một danh sách các tài khoản quan trọng (tên dịch vụ, email đăng nhập, không ghi mật khẩu) và mong muốn của mình: giữ, tưởng niệm hay xoá.
- Để danh sách ở nơi gia đình biết, cùng chỗ với giấy tờ quan trọng khác.
- Nếu dùng trình quản lý mật khẩu, tìm hiểu tính năng truy cập khẩn cấp của chính nó thay vì chép mật khẩu ra giấy.
Bài "kiểm kê danh tính số" trong cùng danh mục có mẫu danh sách dùng được cho việc này.
Góc nhìn hôm nay: kỷ niệm là phần quan trọng nhất
Có một sự thật hơi lạ: một nghiên cứu năm 2019 của hai nhà nghiên cứu Đại học Oxford ước tính rằng, nếu mạng xã hội này còn tồn tại, số tài khoản Facebook của người đã mất có thể vượt số tài khoản của người còn sống vào khoảng năm 2070. Mạng xã hội đang dần trở thành một nghĩa trang số khổng lồ. Với mỗi gia đình, điều đáng giữ không phải là tài khoản, mà là những bức ảnh, những lời nhắn. Giữ được chúng cho thế hệ sau có lẽ là cách tưởng nhớ trọn vẹn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Facebook của người đã mất xử lý thế nào?
Gia đình có thể yêu cầu chuyển tài khoản sang chế độ tưởng niệm hoặc xoá hẳn, qua biểu mẫu trong Trung tâm trợ giúp của Facebook, thường cần giấy tờ chứng minh việc qua đời. Nếu người mất đã chỉ định người liên hệ thừa kế, người đó quản lý được một số việc của tài khoản tưởng niệm.
Người liên hệ thừa kế trên Facebook có đọc được tin nhắn không?
Không. Người liên hệ thừa kế có thể ghim bài viết, đổi ảnh đại diện, ảnh bìa của tài khoản tưởng niệm, nhưng không đăng nhập và không đọc được tin nhắn riêng.
Di sản số là gì?
Là những gì một người để lại trên môi trường số: tài khoản mạng xã hội, email, ảnh và video trên đám mây, ví điện tử, gói dịch vụ, tài sản số. Một phần là kỷ niệm, một phần là tài sản có giá trị.
Tiền trong ví điện tử của người đã mất có được thừa kế không?
Tiền trong tài khoản ngân hàng, ví điện tử là tài sản và được xử lý theo quy định về thừa kế trong Bộ luật Dân sự 2015, thông qua tổ chức quản lý tài khoản. Thủ tục cụ thể nên hỏi tổ chức đó hoặc phòng công chứng.
Làm sao để gia đình xử lý được tài khoản của mình sau này?
Bật các tính năng chính thức như người liên hệ thừa kế của Facebook, trình quản lý tài khoản không hoạt động của Google, người liên hệ di sản của Apple, và viết danh sách tài khoản quan trọng cùng mong muốn của mình, không ghi mật khẩu.
