Ở Việt Nam, phụ nữ lấy chồng vẫn giữ nguyên họ của mình, và con có thể mang họ cha hoặc họ mẹ: tính tới 11/2026, Bộ luật Dân sự 2015 quy định họ của con do cha mẹ thoả thuận chọn theo họ cha đẻ hoặc họ mẹ đẻ, không thoả thuận được thì theo tập quán. Tập quán số đông của người Kinh là con theo họ cha, nhưng việc theo họ mẹ hoàn toàn hợp pháp và đã là tập quán của một số dân tộc ở Tây Nguyên. Điều này khác hẳn nhiều nước, nơi người vợ đổi sang họ chồng là chuyện mặc định, thậm chí bắt buộc.
Phụ nữ Việt không đổi họ: có từ bao giờ
Trong truyền thống người Việt cũng như nhiều nước Đông Á chịu ảnh hưởng Nho giáo, họ là dấu hiệu dòng máu. Người con gái sinh ra trong họ nào thì suốt đời mang họ ấy; lấy chồng là về "làm dâu" nhà chồng, nhưng không vì thế mà thành người cùng họ chồng. Gia phả xưa ghi người vợ bằng họ gốc của bà, kiểu "bà ... thị" (người đàn bà họ ...), kèm tên làng của bà.
Điều nghe có vẻ tiến bộ này thật ra xuất phát từ quan niệm phụ hệ: phụ nữ giữ họ cha vì dòng máu không đổi được, và cũng vì con cái chỉ mang họ chồng. Dù gốc rễ là vậy, kết quả là phụ nữ Việt chưa bao giờ phải bỏ họ của mình khi lấy chồng.
Giữ họ, nhưng được gọi theo chồng, theo con
Giữ họ trên giấy không có nghĩa là trong đời sống người phụ nữ được gọi bằng tên riêng. Ở làng quê xưa, tên người vợ thường lùi vào sau:
- Gọi theo tên chồng: "bà Cả Tư", "cô Ba Hùng" (cô là vợ anh Ba Hùng).
- Gọi theo tên con: "u Tý", "mẹ cái Na", "bố cu Bin". Các nhà nhân học gọi tục này là teknonymy, gọi cha mẹ theo tên con, có ở nhiều nền văn hoá.
- Gọi theo thứ bậc của chồng ở Nam Bộ: người chồng là anh Tư thì vợ được gọi là chị Tư, bất kể chị là con thứ mấy trong nhà mình.
Những cách gọi ấy vẫn còn ở nhiều nơi và mang nghĩa thân mật hơn là coi thường. Nhưng chúng cho thấy một điều thú vị về danh tính: tên trên giấy và tên trong cộng đồng có thể khác nhau, và cái tên mà mọi người gọi mới là cái tên định vị một người trong làng.
Luật nói gì về họ của con (tính tới 11/2026)
Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận quyền có họ, tên của mỗi người. Ý chính về họ của con:
- Họ của con được xác định theo họ của cha đẻ hoặc họ của mẹ đẻ theo thoả thuận của cha mẹ.
- Nếu cha mẹ không thoả thuận được, họ của con được xác định theo tập quán.
- Nếu chưa xác định được cha, họ của con theo họ mẹ.
Bộ luật cũng có điều riêng về quyền thay đổi họ, trong đó có các trường hợp như đổi họ của con từ họ cha sang họ mẹ hoặc ngược lại, đổi họ khi xác định lại cha mẹ đẻ, khi làm con nuôi hoặc thôi làm con nuôi. Có cả trường hợp vợ, chồng trong hôn nhân có yếu tố nước ngoài thay đổi họ để phù hợp với pháp luật nước của người kia.
Đây là kiến thức phổ thông về nguyên tắc. Hồ sơ, điều kiện cụ thể cho từng trường hợp nên tra trên Cổng Dịch vụ công quốc gia (dichvucong.gov.vn), ứng dụng VNeID, hoặc hỏi UBND xã/phường nơi đăng ký hộ tịch. Quy định có thể thay đổi theo thời gian.
Vì sao có gia đình chọn cho con theo họ mẹ
Với người Kinh, cho con theo họ mẹ vẫn là lựa chọn của thiểu số, nhưng không hiếm. Những lý do hay gặp:
- Bên ngoại không có con trai, gia đình muốn có người "giữ họ" bên mẹ. Có gia đình thoả thuận con đầu theo họ cha, con thứ theo họ mẹ.
- Người mẹ nuôi con một mình, hoặc cha mẹ không chung sống.
- Quan niệm bình đẳng: cha mẹ trẻ muốn chọn họ cho con không theo mặc định, hoặc đặt tên ghép có cả họ cha lẫn họ mẹ.
- Tập quán dân tộc: với người Ê Đê, Gia Rai và một số dân tộc theo mẫu hệ, con theo họ mẹ là điều bình thường.
Chọn họ nào cho con là việc của cha mẹ. Điều quan trọng là thống nhất từ đầu và ghi nhất quán trên mọi giấy tờ của con, vì đổi họ về sau phức tạp hơn nhiều.
Thế giới làm khác thế nào
| Nơi | Phụ nữ khi kết hôn | Họ của con |
|---|---|---|
| Việt Nam | Giữ họ của mình | Theo họ cha hoặc mẹ theo thoả thuận |
| Trung Quốc | Giữ họ của mình | Theo họ cha hoặc mẹ |
| Hàn Quốc | Giữ họ của mình | Mặc định theo họ cha; từ năm 2008 có thể theo họ mẹ nếu vợ chồng thoả thuận khi đăng ký kết hôn |
| Nhật Bản | Luật buộc vợ chồng dùng chung một họ; phần lớn là vợ đổi sang họ chồng | Theo họ chung của cha mẹ |
| Québec (Canada) | Từ năm 1981, luật yêu cầu mỗi người giữ họ khai sinh sau khi kết hôn | Cha mẹ chọn |
| Phần lớn nước nói tiếng Anh | Theo phong tục thường đổi sang họ chồng, nhưng không bắt buộc | Thường theo họ cha |
Nhật Bản là trường hợp được tranh luận nhiều nhất: quy định vợ chồng chung một họ trong Bộ luật Dân sự đã bị đưa ra Toà án Tối cao, và toà giữ nguyên quy định trong các phán quyết năm 2015 và 2021. Chuyện "giữ hay đổi họ khi lấy chồng" ở đó vẫn là đề tài xã hội lớn.
Khi phụ nữ Việt ra nước ngoài
Ở những nước quen cách vợ theo họ chồng, phụ nữ Việt hay gặp những tình huống ngộ nghĩnh: được gọi là "Mrs. Nguyen" theo họ chồng trong khi mình họ Trần, hoặc nhân viên trường học thắc mắc vì sao mẹ và con khác họ. Một số người chọn đổi họ theo luật nước sở tại cho thuận tiện, một số giữ nguyên. Trong cả hai trường hợp, điều quan trọng là tên trên các giấy tờ ở hai nước phải được liên kết rõ ràng; chuyện dịch và đối chiếu giấy tờ là đề tài riêng.
Góc nhìn hôm nay: một cái họ, nhiều ý nghĩa
Việc phụ nữ Việt giữ họ khi lấy chồng, và con có thể theo họ mẹ, cho thấy họ không chỉ là chuyện dòng máu mà còn là chuyện lựa chọn và thoả thuận. Vài điều có thể làm:
- Khi đặt tên con, cha mẹ nên trao đổi rõ về họ từ trước khi đi đăng ký khai sinh, kể cả khi mặc định là theo họ cha, để tránh vướng mắc về sau.
- Khi viết gia phả, ghi đầy đủ họ tên riêng của các bà, các mẹ chứ không chỉ "vợ ông …". Nhiều gia phả cũ đã làm mất tên của nửa số tổ tiên.
- Đọc thêm: Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (phần gia tộc, hôn nhân); bài về chế độ mẫu hệ của người Ê Đê, Gia Rai trong cùng danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Con có được mang họ mẹ không?
Được. Theo Bộ luật Dân sự 2015 (tính tới 11/2026), họ của con theo họ cha đẻ hoặc họ mẹ đẻ theo thoả thuận của cha mẹ. Không thoả thuận được thì theo tập quán; chưa xác định được cha thì theo họ mẹ.
Phụ nữ Việt Nam lấy chồng có phải đổi họ không?
Không. Phụ nữ Việt giữ nguyên họ khai sinh sau khi kết hôn, theo cả truyền thống lẫn pháp luật. Riêng hôn nhân có yếu tố nước ngoài, luật có trường hợp cho phép thay đổi họ để phù hợp pháp luật nước kia.
Vì sao phụ nữ Nhật phải đổi họ khi lấy chồng?
Bộ luật Dân sự Nhật Bản buộc vợ chồng dùng chung một họ, và trên thực tế phần lớn là vợ đổi sang họ chồng. Quy định này đã bị đưa ra Toà án Tối cao nhưng được giữ nguyên trong các phán quyết năm 2015 và 2021.
Đổi họ cho con từ họ cha sang họ mẹ được không?
Bộ luật Dân sự 2015 có ghi nhận trường hợp thay đổi họ của con từ họ cha sang họ mẹ hoặc ngược lại. Điều kiện và hồ sơ cụ thể nên hỏi UBND xã/phường hoặc tra Cổng Dịch vụ công quốc gia.
Vì sao ở Nam Bộ vợ được gọi theo thứ của chồng?
Đây là tập quán xưng hô trong gia đình và làng xóm Nam Bộ: người vợ được gọi theo thứ bậc của chồng, như chồng là anh Tư thì vợ là chị Tư. Cách gọi này thể hiện vị trí của người vợ trong gia đình chồng, không làm thay đổi họ tên trên giấy tờ.
